द्वितीयं ब्राह्मणम्

श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः पञ्चालानां परिषदमाजगाम स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं
परिचारयमाणं तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति स भो३ इति
प्रतिशुश्रावानुशिष्टोऽन्वसि
पित्रेत्योमिति होवाच ॥ १ ॥

śvetaketurha vā āruṇeyaḥ pañcālānāṃ pariṣadamājagāma sa ājagāma jaivaliṃ pravāhaṇaṃ
paricārayamāṇaṃ tamudīkṣyābhyuvāda kumārā3 iti sa bho3 iti
pratiśuśrāvānuśiṣṭo'nvasi
pitretyomiti hovāca || 1 ||

वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति नेति होवाच वेत्थो
यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति नेति हैवोवाच वेत्थो यथासौ लोक
एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न सम्पूर्यता३ इति नेति हैवोवाच
वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय
वदन्ती३ इति नेति हैवोवाच वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य
वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वापि हि न
ऋषेर्वचः श्रुतं द्वे सृती अशृणवं पितृणामहं देवानामुत
मर्त्यानां ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति
नाहमत एकञ्चन वेदेति होवाच ॥ २ ॥

vettha yathemāḥ prajāḥ prayatyo vipratipadyantā3 iti neti hovāca vettho
yathemaṃ lokaṃ punarāpadyantā3 iti neti haivovāca vettho yathāsau loka
evaṃ bahubhiḥ punaḥ punaḥ prayadbhirna sampūryatā3 iti neti haivovāca
vettho yatithyāmāhutyāṃ hutāyāmāpaḥ puruṣavāco bhūtvā samutthāya
vadantī3 iti neti haivovāca vettho devayānasya vā pathaḥ pratipadaṃ pitṛyāṇasya
vā yatkṛtvā devayānaṃ vā panthānaṃ pratipadyante pitṛyāṇaṃ vāpi hi na
ṛṣervacaḥ śrutaṃ dve sṛtī aśṛṇavaṃ pitṛṇāmahaṃ devānāmuta
martyānāṃ tābhyāmidaṃ viśvamejatsameti yadantarā pitaraṃ mātaraṃ ceti
nāhamata ekañcana vedeti hovāca || 2 ||

अथैनं वसत्योपमन्त्रयाञ्चक्रेऽनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव स आजगाम
पितरं तं होवाचेति वाव किल नो भवान्पुरानुशिष्टानवोच इति कथं सुमेध
इति पञ्च मा प्रश्नान्राजन्यबन्धुरप्राक्षीत्ततो नैकञ्चन वेदेति कतमे त
इतीम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ३ ॥

athainaṃ vasatyopamantrayāñcakre'nādṛtya vasatiṃ kumāraḥ pradudrāva sa ājagāma
pitaraṃ taṃ hovāceti vāva kila no bhavānpurānuśiṣṭānavoca iti kathaṃ sumedha
iti pañca mā praśnānrājanyabandhuraprākṣīttato naikañcana vedeti katame ta
itīma iti ha pratīkānyudājahāra || 3 ||

स होवाच तथा नस्त्वं तात जानीथा यथा यदहं किञ्च वेद सर्वमहं तत्तुभ्यमवोचं
प्रेहि तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति भवानेव गच्छत्विति स
आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास तस्मा
आसनमाहृत्योदकमाहारयाञ्चकाराथ
हास्मा अर्घ्यं चकार तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ४ ॥

sa hovāca tathā nastvaṃ tāta jānīthā yathā yadahaṃ kiñca veda sarvamahaṃ tattubhyamavocaṃ
prehi tu tatra pratītya brahmacaryaṃ vatsyāva iti bhavāneva gacchatviti sa
ājagāma gautamo yatra pravāhaṇasya jaivalerāsa tasmā
āsanamāhṛtyodakamāhārayāñcakārātha
hāsmā arghyaṃ cakāra taṃ hovāca varaṃ bhagavate gautamāya dadma iti || 4 ||

स होवाच प्रतिज्ञातो म एष वरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे
ब्रूहीति ॥ ५ ॥

sa hovāca pratijñāto ma eṣa varo yāṃ tu kumārasyānte vācamabhāṣathāstāṃ me
brūhīti || 5 ||

स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६ ॥

sa hovāca daiveṣu vai gautama tadvareṣu mānuṣāṇāṃ brūhīti || 6 ||

स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां
परिदानस्य मा नो भवान्बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति स वै
गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचा ह स्मैव पूर्व
उपयन्ति स होपायनकीर्त्योवास ॥ ७ ॥

sa hovāca vijñāyate hāsti hiraṇyasyāpāttaṃ goaśvānāṃ dāsīnāṃ pravārāṇāṃ
paridānasya mā no bhavānbahoranantasyāparyantasyābhyavadānyo bhūditi sa vai
gautama tīrthenecchāsā ityupaimyahaṃ bhavantamiti vācā ha smaiva pūrva
upayanti sa hopāyanakīrtyovāsa || 7 ||

स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहा यथेयं विद्येतः पूर्वं न
कस्मिंश्चन ब्राह्मण उवास तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि को हि त्वैवं
ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ८ ॥

sa hovāca tathā nastvaṃ gautama māparādhāstava ca pitāmahā yatheyaṃ vidyetaḥ pūrvaṃ na
kasmiṃścana brāhmaṇa uvāsa tāṃ tvahaṃ tubhyaṃ vakṣyāmi ko hi tvaivaṃ
bruvantamarhati pratyākhyātumiti || 8 ||

असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो
धूमोऽहरर्चिर्दिशोऽङ्गारा
अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति
तस्या आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति ॥ ९ ॥

asau vai loko'gnirgautama tasyāditya eva samidraśmayo
dhūmo'hararcirdiśo'ṅgārā
avāntaradiśo visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati
tasyā āhutyai somo rājā sambhavati || 9 ||

पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम तस्य संवत्सर एव समिदभ्राणि धूमो
विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा ह्रादुनयो
विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं राजानं
जुह्वति तस्या आहुत्यै वृष्टिः सम्भवति ॥ १० ॥

parjanyo vā agnirgautama tasya saṃvatsara eva samidabhrāṇi dhūmo
vidyudarciraśaniraṅgārā hrādunayo
visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devāḥ somaṃ rājānaṃ
juhvati tasyā āhutyai vṛṣṭiḥ sambhavati || 10 ||

अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्य पृथिव्येव समिदग्निर्धूमो
रात्रिरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा
नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं
जुह्वति तस्या आहुत्या अन्नं सम्भवति ॥ ११ ॥

ayaṃ vai loko'gnirgautama tasya pṛthivyeva samidagnirdhūmo
rātrirarciścandramā aṅgārā
nakṣatrāṇi visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā vṛṣṭiṃ
juhvati tasyā āhutyā annaṃ sambhavati || 11 ||

पुरुषो वा अग्निर्गौतम तस्य व्यात्तमेव समित्प्राणो धूमो
वागर्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं
विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या
आहुत्यै रेतः सम्भवति ॥ १२ ॥

puruṣo vā agnirgautama tasya vyāttameva samitprāṇo dhūmo
vāgarciścakṣuraṅgārāḥ śrotraṃ
visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati tasyā
āhutyai retaḥ sambhavati || 12 ||

योषा वा अग्निर्गौतम तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानि धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः
करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा
रेतो जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषः सम्भवति स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा
म्रियते ॥ १३ ॥

yoṣā vā agnirgautama tasyā upastha eva samillomāni dhūmo yonirarciryadantaḥ
karoti te'ṅgārā abhinandā visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā
reto juhvati tasyā āhutyai puruṣaḥ sambhavati sa jīvati yāvajjīvatyatha yadā
mriyate || 13 ||

अथैनमग्नये हरन्ति तस्याग्निरेवाग्निर्भवति समित्समिद्धूमो
धूमोऽर्चिरर्चिरङ्गारा विस्फुलिङ्गा
विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति
तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः सम्भवति ॥ १४ ॥

athainamagnaye haranti tasyāgnirevāgnirbhavati samitsamiddhūmo
dhūmo'rcirarciraṅgārā visphuliṅgā
visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devāḥ puruṣaṃ juhvati
tasyā āhutyai puruṣo bhāsvaravarṇaḥ sambhavati || 14 ||

ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते
तेऽर्चिरभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न
आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षण्मासानुदङ्ङादित्य एति मासेभ्यो
देवलोकं देवलोकादादित्यमादित्याद्वैद्युतं तान्वैद्युतान्पुरुषो मानस
एत्य ब्रह्मलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति तेषां
न पुनरावृत्तिः ॥ १५ ॥

te ya evametadvidurye cāmī araṇye śraddhāṃ satyamupāsate
te'rcirabhisambhavantyarciṣo'harahna
āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaṇmāsānudaṅṅāditya eti māsebhyo
devalokaṃ devalokādādityamādityādvaidyutaṃ tānvaidyutānpuruṣo mānasa
etya brahmalokāngamayati te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parāvato vasanti teṣāṃ
na punarāvṛttiḥ || 15 ||

अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिं
रात्रेरपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षाद्यान्षण्मासान्दक्षिणादित्य एति
मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चन्द्रं ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति
तांस्तत्र देवा यथा सोमं
राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र
भक्षयन्ति तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्त आकाशाद्वायुं
वायोर्वृष्टिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ते
पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते
लोकान्प्रत्युत्थायिनस्य
एवमेवानुपरिवर्तन्तेऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा
यदिदं दन्दशूकम् ॥ १६ ॥

atha ye yajñena dānena tapasā lokāñjayanti te dhūmamabhisambhavanti dhūmādrātriṃ
rātrerapakṣīyamāṇapakṣamapakṣīyamāṇapakṣādyānṣaṇmāsāndakṣiṇāditya eti
māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokāccandraṃ te candraṃ prāpyānnaṃ bhavanti
tāṃstatra devā yathā somaṃ
rājānamāpyāyasvāpakṣīyasvetyevamenāṃstatra
bhakṣayanti teṣāṃ yadā tatparyavaityathemamevākāśamabhiniṣpadyanta ākāśādvāyuṃ
vāyorvṛṣṭiṃ vṛṣṭeḥ pṛthivīṃ te pṛthivīṃ prāpyānnaṃ bhavanti te
punaḥ puruṣāgnau hūyante tato yoṣāgnau jāyante
lokānpratyutthāyinasya
evamevānuparivartante'tha ya etau panthānau na viduste kīṭāḥ pataṅgā
yadidaṃ dandaśūkam || 16 ||

इति षष्ठाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

iti ṣaṣṭhādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam ||