तृतीयं ब्राह्मणम्

द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुरास्त
एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ॥
१ ॥

dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāsta
eṣu lokeṣvaspardhanta te ha devā ūcurhantāsurānyajña udgīthenātyayāmeti ||
1 ||

ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायत् । यो वाचि भोगस्तं
देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं वदति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न
उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य
पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एव स
पाप्मा ॥ २ ॥

te ha vācamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyo vāgudagāyat | yo vāci bhogastaṃ
devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ vadati tadātmane | te viduranena vai na
udgātrātyeṣyantīti tamabhidrutya
pāpmanāvidhyansa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ vadati sa eva sa
pāpmā || 2 ||

अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य: प्राण उदगायद्यः प्राणे
भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने । ते विदुरनेन
वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा
यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मा ॥ ३ ॥

atha ha prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhya: prāṇa udagāyadyaḥ prāṇe
bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ jighrati tadātmane | te viduranena
vai na udgātrātyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanāvidhyansa yaḥ sa pāpmā
yadevedamapratirūpaṃ jighrati sa eva sa pāpmā || 3 ||

अथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् । यश्चक्षुषि
भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न
उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा
यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥

atha ha cakṣurūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaścakṣurudagāyat | yaścakṣuṣi
bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ paśyati tadātmane | te viduranena vai na
udgātrātyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanāvidhyansa yaḥ sa pāpmā
yadevedamapratirūpaṃ paśyati sa eva sa pāpmā || 4 ||

अथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद्यः
श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने
। ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स
यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥

atha ha śrotramūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaḥ śrotramudagāyadyaḥ
śrotre bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ śṛṇoti tadātmane
| te viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanāvidhyansa
yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ śṛṇoti sa eva sa pāpmā || 5 ||

अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो मन उदगायद्यो मनसि भोगस्तं
देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं सङ्कल्पयति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न
उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा
यदेवेदमप्रतिरूपं सङ्कल्पयति स एव स पाप्मैवमु खल्वेता
देवताः पाप्मभिरुपासृजन्नेवमेनाः पाप्मनाविध्यन् ॥ ६ ॥

atha ha mana ūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyo mana udagāyadyo manasi bhogastaṃ
devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ saṅkalpayati tadātmane | te viduranena vai na
udgātrātyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanāvidhyansa yaḥ sa pāpmā
yadevedamapratirūpaṃ saṅkalpayati sa eva sa pāpmaivamu khalvetā
devatāḥ pāpmabhirupāsṛjannevamenāḥ pāpmanāvidhyan || 6 ||

अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्ते
विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविव्यत्सन्स
यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो
विनेशुस्ततो देवा अभवन्परासुरा भवत्यात्मना परास्य द्विषन्भ्रातृव्यो
भवति य एवं वेद ॥ ७ ॥

atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyatte
viduranena vai na udgātrātyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanāvivyatsansa
yathāśmānamṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivaṃ haiva vidhvaṃsamānā viṣvañco
vineśustato devā abhavanparāsurā bhavatyātmanā parāsya dviṣanbhrātṛvyo
bhavati ya evaṃ veda || 7 ||

ते होचुः क्व नु सोऽभूद्यो न इत्थमसक्तेत्ययमास्येऽन्तरिति सोऽयास्य
आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ॥ ८ ॥

te hocuḥ kva nu so'bhūdyo na itthamasaktetyayamāsye'ntariti so'yāsya
āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ || 8 ||

सा वा एषा देवता दूर्नाम दूरं ह्यस्या मृत्युर्दूरं ह वा
अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

sā vā eṣā devatā dūrnāma dūraṃ hyasyā mṛtyurdūraṃ ha vā
asmānmṛtyurbhavati ya evaṃ veda || 9 ||

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां
दिशामन्तस्तद्गमयाञ्चकार तदासां पाप्मनो
विन्यदधात्तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत्पाप्मानं
मृत्युमन्ववायानीति ॥ १० ॥

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya yatrāsāṃ
diśāmantastadgamayāñcakāra tadāsāṃ pāpmano
vinyadadhāttasmānna janamiyānnāntamiyānnetpāpmānaṃ
mṛtyumanvavāyānīti || 10 ||

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत्
॥ ११ ॥

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatyāthainā mṛtyumatyavahat
|| 11 ||

स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् ; सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत् ;
सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥

sa vai vācameva prathamāmatyavahat ; sā yadā mṛtyumatyamucyata so'gnirabhavat ;
so'yamagniḥ pareṇa mṛtyumatikrānto dīpyate || 12 ||

अथ प्राणमत्यवहत् ; स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत् ; सोऽयं वायुः परेण
मृत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥

atha prāṇamatyavahat ; sa yadā mṛtyumatyamucyata sa vāyurabhavat ; so'yaṃ vāyuḥ pareṇa
mṛtyumatikrāntaḥ pavate || 13 ||

अथ चक्षुरत्यवहत् ; तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत् ;
सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ १४
॥

atha cakṣuratyavahat ; tadyadā mṛtyumatyamucyata sa ādityo'bhavat ;
so'sāvādityaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntastapati || 14
||

अथ श्रोत्रमत्यवहत् ; तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवंस्ता इमा दिशः
परेण मृत्युमतिक्रान्ताः ॥ १५ ॥

atha śrotramatyavahat ; tadyadā mṛtyumatyamucyata tā diśo'bhavaṃstā imā diśaḥ
pareṇa mṛtyumatikrāntāḥ || 15 ||

अथ मनोऽत्यवहत् ; तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् ; सोऽसौ
चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भात्येवं ह वा एनमेषा देवता
मृत्युमतिवहति य एवं वेद ॥ १६ ॥

atha mano'tyavahat ; tadyadā mṛtyumatyamucyata sa candramā abhavat ; so'sau
candraḥ pareṇa mṛtyumatikrānto bhātyevaṃ ha vā enameṣā devatā
mṛtyumativahati ya evaṃ veda || 16 ||

अथात्मनेऽन्नाद्यमागायद्यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यत इह
प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥

athātmane'nnādyamāgāyadyaddhi kiñcānnamadyate'nenaiva tadadyata iha
pratitiṣṭhati || 17 ||

ते देवा अब्रुवन्नेतावद्वा इदं सर्वं यदन्नं तदात्मन आगासीरनु
नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति ते वै माभिसंविशतेति
तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त । तस्माद्यदनेनान्नमत्ति
तेनैतास्तृप्यन्त्येवं ह वा एनं स्वा
अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुर एता
भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद य उ हैवंविदं स्वेषु
प्रति प्रतिर्बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवत्यथ य एवैतमनु भवति यो
वैतमनु भार्यान्बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥ १८ ॥

te devā abruvannetāvadvā idaṃ sarvaṃ yadannaṃ tadātmana āgāsīranu
no'sminnanna ābhajasveti te vai mābhisaṃviśateti
tatheti taṃ samantaṃ pariṇyaviśanta | tasmādyadanenānnamatti
tenaitāstṛpyantyevaṃ ha vā enaṃ svā
abhisaṃviśanti bhartā svānāṃ śreṣṭhaḥ pura etā
bhavatyannādo'dhipatirya evaṃ veda ya u haivaṃvidaṃ sveṣu
prati pratirbubhūṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavatyatha ya evaitamanu bhavati yo
vaitamanu bhāryānbubhūrṣati sa haivālaṃ bhāryebhyo bhavati || 18 ||

सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः प्राणो वा अङ्गानां रसः प्राणो हि वा
अङ्गानां रसस्तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राण उत्क्रामति तदेव
तच्छुष्यत्येष हि वा अङ्गानां रसः ॥ १९ ॥

so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ prāṇo hi vā
aṅgānāṃ rasastasmādyasmātkasmāccāṅgātprāṇa utkrāmati tadeva
tacchuṣyatyeṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ || 19 ||

एष उ एव बृहस्पतिर्वाग्वै बृहती तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥ २० ॥

eṣa u eva bṛhaspatirvāgvai bṛhatī tasyā eṣa patistasmādu bṛhaspatiḥ || 20 ||

एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः
॥ २१ ॥

eṣa u eva brahmaṇaspatirvāgvai brahma tasyā eṣa patistasmādu brahmaṇaspatiḥ
|| 21 ||

एष उ एव साम वाग्वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् । यद्वेव समः
प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण
तस्माद्वेव सामाश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकतां य एवमेतत्साम वेद ॥ २२ ॥

eṣa u eva sāma vāgvai sāmaiṣa sā cāmaśceti tatsāmnaḥ sāmatvam | yadveva samaḥ
pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ samo'nena sarveṇa
tasmādveva sāmāśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ ya evametatsāma veda || 22 ||

एष उ वा उद्गीथः प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धं वागेव गीथोच्च
गीथा चेति स उद्गीथः ॥ २३ ॥

eṣa u vā udgīthaḥ prāṇo vā utprāṇena hīdaṃ sarvamuttabdhaṃ vāgeva gīthocca
gīthā ceti sa udgīthaḥ || 23 ||

तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाचायं त्यस्य राजा
मूर्धानं विपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति
वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति ॥ २४ ॥

taddhāpi brahmadattaścaikitāneyo rājānaṃ bhakṣayannuvācāyaṃ tyasya rājā
mūrdhānaṃ vipātayatādyadito'yāsya āṅgiraso'nyenodagāyaditi
vācā ca hyeva sa prāṇena codagāyaditi || 24 ||

तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वं तस्य वै स्वर एव स्वं
तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन्वाचि स्वरमिच्छेत तया वाचा
स्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात्तस्माद्यज्ञे
स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव । अथो यस्य स्वं भवति भवति हास्य स्वं
य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ २५ ॥

tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svaṃ tasya vai svara eva svaṃ
tasmādārtvijyaṃ kariṣyanvāci svaramiccheta tayā vācā
svarasampannayārtvijyaṃ kuryāttasmādyajñe
svaravantaṃ didṛkṣanta eva | atho yasya svaṃ bhavati bhavati hāsya svaṃ
ya evametatsāmnaḥ svaṃ veda || 25 ||

तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णं तस्य वै स्वर एव
सुवर्णं भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद ॥ २६ ॥

tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇaṃ tasya vai svara eva
suvarṇaṃ bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ veda || 26 ||

तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव
प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयतेऽन्न
इत्यु हैक आहुः ॥ २७ ॥

tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati tasya vai vāgeva
pratiṣṭhā vāci hi khalveṣa etatprāṇaḥ pratiṣṭhito gīyate'nna
ityu haika āhuḥ || 27 ||

अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति स यत्र
प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत् । असतो मा सद्गमय तमसो मा
ज्योतिर्गमय मृत्योर्मामृतं गमयेति स यदाहासतो मा
सद्गमयेति मृत्युर्वा असत्सदमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा
कुर्वित्येवैतदाह तमसो मा ज्योतिर्गमयेति मृत्युर्वै तमो
ज्योतिरमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह
मृत्योर्मामृतं गमयेति नात्र तिरोहितमिवास्ति ।
अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत्तस्मादु तेषु वरं
वृणीत यं कामं कामयेत तं स एष एवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं
कामं कामयते तमागायति तद्धैतल्लोकजिदेव न हैवालोक्यताया आशास्ति य
एवमेतत्साम वेद ॥ २८ ॥

athātaḥ pavamānānāmevābhyārohaḥ sa vai khalu prastotā sāma prastauti sa yatra
prastuyāttadetāni japet | asato mā sadgamaya tamaso mā
jyotirgamaya mṛtyormāmṛtaṃ gamayeti sa yadāhāsato mā
sadgamayeti mṛtyurvā asatsadamṛtaṃ mṛtyormāmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā
kurvityevaitadāha tamaso mā jyotirgamayeti mṛtyurvai tamo
jyotiramṛtaṃ mṛtyormāmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha
mṛtyormāmṛtaṃ gamayeti nātra tirohitamivāsti |
atha yānītarāṇi stotrāṇi teṣvātmane'nnādyamāgāyettasmādu teṣu varaṃ
vṛṇīta yaṃ kāmaṃ kāmayeta taṃ sa eṣa evaṃvidudgātātmane vā yajamānāya vā yaṃ
kāmaṃ kāmayate tamāgāyati taddhaitallokajideva na haivālokyatāyā āśāsti ya
evametatsāma veda || 28 ||

इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

iti prathamādhyāyasya tṛtīyaṃ brāhmaṇam ||