सप्तमं ब्राह्मणम्

अथ हैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेष्ववसाम
पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानास्तस्यासीद्भार्या
गन्धर्वगृहीता तमपृच्छाम कोऽसीति सोऽब्रवीत्कबन्ध आथर्वण इति
सोऽब्रवीत्पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ
नु त्वं काप्य तत्सूत्रं येनायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि
सन्दृब्धानि भवन्तीति सोऽब्रवीत्पतञ्जलः काप्यो नाहं
तद्भगवन्वेदेति सोऽब्रवीत्पतञ्जलं काप्यं
याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च
लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयतीति सोऽब्रवीत्पतञ्जलः
काप्यो नाहं तं भगवन्वेदेति सोऽब्रवीत्पतञ्जलं काप्यं
याज्ञिकांश्च यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं
चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स
भूतवित्स आत्मवित्स सर्वविदिति तेभ्योऽब्रवीत्तदहं वेद
तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं
चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते
विपतिष्यतीति वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं
चान्तर्यामिणमिति यो वा इदं कश्चिद्ब्रूयाद्वेद वेदेति
यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ १ ॥

atha hainamuddālaka āruṇiḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca madreṣvavasāma
patañjalasya kāpyasya gṛheṣu yajñamadhīyānāstasyāsīdbhāryā
gandharvagṛhītā tamapṛcchāma ko'sīti so'bravītkabandha ātharvaṇa iti
so'bravītpatañjalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha
nu tvaṃ kāpya tatsūtraṃ yenāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni
sandṛbdhāni bhavantīti so'bravītpatañjalaḥ kāpyo nāhaṃ
tadbhagavanvedeti so'bravītpatañjalaṃ kāpyaṃ
yājñikāṃśca vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca
lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo'ntaro yamayatīti so'bravītpatañjalaḥ
kāpyo nāhaṃ taṃ bhagavanvedeti so'bravītpatañjalaṃ kāpyaṃ
yājñikāṃśca yo vai tatkāpya sūtraṃ vidyāttaṃ
cāntaryāmiṇamiti sa brahmavitsa lokavitsa devavitsa vedavitsa
bhūtavitsa ātmavitsa sarvaviditi tebhyo'bravīttadahaṃ veda
taccettvaṃ yājñavalkya sūtramavidvāṃstaṃ
cāntaryāmiṇaṃ brahmagavīrudajase mūrdhā te
vipatiṣyatīti veda vā ahaṃ gautama tatsūtraṃ taṃ
cāntaryāmiṇamiti yo vā idaṃ kaścidbrūyādveda vedeti
yathā vettha tathā brūhīti || 1 ||

स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च
लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुषं
प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्याङ्गानीति वायुना हि गौतम सूत्रेण
सन्दृब्धानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्यान्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ २ ॥

sa hovāca vāyurvai gautama tatsūtraṃ vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca
lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni sandṛbdhāni bhavanti tasmādvai gautama puruṣaṃ
pretamāhurvyasraṃsiṣatāsyāṅgānīti vāyunā hi gautama sūtreṇa
sandṛbdhāni bhavantītyevamevaitadyājñavalkyāntaryāmiṇaṃ brūhīti || 2 ||

यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः
पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३ ॥

yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhanpṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ
pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 3 ||

योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ४ ॥

yo'psu tiṣṭhannadbhyo'ntaro yamāpo na viduryasyāpaḥ śarīraṃ yo'po'ntaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 4 ||

योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्निमन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ५ ॥

yo'gnau tiṣṭhannagnerantaro yamagnirna veda yasyāgniḥ śarīraṃ yo'gnimantaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 5 ||

योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्यान्तरिक्षं
शरीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ६ ॥

yo'ntarikṣe tiṣṭhannantarikṣādantaro yamantarikṣaṃ na veda yasyāntarikṣaṃ
śarīraṃ yo'ntarikṣamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 6 ||

यो वायौ तिष्ठन्वायोरन्तरो यं वायुर्न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ७ ॥

yo vāyau tiṣṭhanvāyorantaro yaṃ vāyurna veda yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 7 ||

यो दिवि तिष्ठन्दिवोऽन्तरोयं द्यौर्न वेद यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ८ ॥

yo divi tiṣṭhandivo'ntaroyaṃ dyaurna veda yasya dyauḥ śarīraṃ yo divamantaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 8 ||

य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य
आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ९ ॥

ya āditye tiṣṭhannādityādantaro yamādityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya
ādityamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 9 ||

यो दिक्षु तिष्ठन्दिग्भ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो
दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १० ॥

yo dikṣu tiṣṭhandigbhyo'ntaro yaṃ diśo na viduryasya diśaḥ śarīraṃ yo
diśo'ntaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 10 ||

यश्चान्द्रतारके तिष्ठंश्चन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारकं न वेद यस्य
चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त
आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ११ ॥

yaścāndratārake tiṣṭhaṃścandratārakādantaro yaṃ candratārakaṃ na veda yasya
candratārakaṃ śarīraṃ yaścandratārakamantaro yamayatyeṣa ta
ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 11 ||

य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १२ ॥

ya ākāśe tiṣṭhannākāśādantaro yamākāśo na veda yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 12 ||

यस्तमसि तिष्ठंस्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १३ ॥

yastamasi tiṣṭhaṃstamaso'ntaro yaṃ tamo na veda yasya tamaḥ śarīraṃ yastamo'ntaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 13 ||

यस्तेजसि तिष्ठंस्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृत इत्यधिदैवतमथाधिभूतम् ॥ १४ ॥

yastejasi tiṣṭhaṃstejaso'ntaro yaṃ tejo na veda yasya tejaḥ śarīraṃ yastejo'ntaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛta ityadhidaivatamathādhibhūtam || 14 ||

यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न
विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त
आत्मान्तर्याम्यमृत इत्यधिभूतमथाध्यात्मम् ॥ १५ ॥

yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhansarvebhyo bhūtebhyo'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na
viduryasya sarvāṇi bhūtāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayatyeṣa ta
ātmāntaryāmyamṛta ityadhibhūtamathādhyātmam || 15 ||

यः प्राणे तिष्ठन्प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः
प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १६ ॥

yaḥ prāṇe tiṣṭhanprāṇādantaro yaṃ prāṇo na veda yasya prāṇaḥ śarīraṃ yaḥ
prāṇamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 16 ||

यो वाचि तिष्ठन्वाचोऽन्तरो यं वाङ्न वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १७ ॥

yo vāci tiṣṭhanvāco'ntaro yaṃ vāṅna veda yasya vākśarīraṃ yo vācamantaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 17 ||

यश्चक्षुषि तिष्ठंश्चक्षुषोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं
यश्चक्षुरन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १८ ॥

yaścakṣuṣi tiṣṭhaṃścakṣuṣo'ntaro yaṃ cakṣurna veda yasya cakṣuḥ śarīraṃ
yaścakṣurantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 18 ||

यः श्रोत्रे तिष्ठञ्छ्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं
यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ १९ ॥

yaḥ śrotre tiṣṭhañchrotrādantaro yaṃ śrotraṃ na veda yasya śrotraṃ śarīraṃ
yaḥ śrotramantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 19 ||

यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ २० ॥

yo manasi tiṣṭhanmanaso'ntaro yaṃ mano na veda yasya manaḥ śarīraṃ yo mano'ntaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 20 ||

यस्त्वचि तिष्टं स्त्वचोऽन्तरो यं त्वङ्न वेद यस्य त्वक्शरीरं
यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥
२१ ॥

yastvaci tiṣṭaṃ stvaco'ntaro yaṃ tvaṅna veda yasya tvakśarīraṃ
yastvacamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ ||
21 ||

यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं
यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ २२ ॥

yo vijñāne tiṣṭhanvijñānādantaro yaṃ vijñānaṃ na veda yasya vijñānaṃ śarīraṃ
yo vijñānamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ || 22 ||

यो रेतसि तिष्ठन्रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो
यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतोऽदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो
मन्ताविज्ञातो विज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा
नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता
नान्योऽतोऽस्ति विज्ञातैष त
आत्मान्तर्याम्यमृतोऽतोऽन्यदार्तं
ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ २३ ॥

yo retasi tiṣṭhanretaso'ntaro yaṃ reto na veda yasya retaḥ śarīraṃ yo reto'ntaro
yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛto'dṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotāmato
mantāvijñāto vijñātā nānyo'to'sti draṣṭā
nānyo'to'sti śrotā nānyo'to'sti mantā
nānyo'to'sti vijñātaiṣa ta
ātmāntaryāmyamṛto'to'nyadārtaṃ
tato hoddālaka āruṇirupararāma || 23 ||

इति तृतीयाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम् ॥

iti tṛtīyādhyāyasya saptamaṃ brāhmaṇam ||