नवमं ब्राह्मणम्

अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति स हैतयैव निविदा
प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते त्रयश्च त्री च शता
त्रयश्च त्री च सहस्रेत्योमिति होवाच कत्येव देवा
याज्ञवल्क्येति त्रयस्त्रिंशदित्योमिति होवाच
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति षडित्योमिति होवाच कत्येव देवा
याज्ञवल्क्येति त्रय इत्योमिति होवाच कत्येव देवा
याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कत्येव देवा
याज्ञवल्क्येत्यध्यर्ध इत्योमिति होवाच
कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्येक इत्योमिति होवाच कतमे ते त्रयश्च
त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥

atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha kati devā yājñavalkyeti sa haitayaiva nividā
pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividyucyante trayaśca trī ca śatā
trayaśca trī ca sahasretyomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyeti trayastriṃśadityomiti hovāca
katyeva devā yājñavalkyeti ṣaḍityomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyeti traya ityomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyeti dvāvityomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyetyadhyardha ityomiti hovāca
katyeva devā yājñavalkyetyeka ityomiti hovāca katame te trayaśca
trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti || 1 ||

स होवाच महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति कतमे ते
त्रयस्त्रिंशदित्यष्टौ वसव एकादश रुद्रा
द्वादशादित्यास्त एकत्रिंशदिन्द्रश्चैव
प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ २ ॥

sa hovāca mahimāna evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti katame te
trayastriṃśadityaṣṭau vasava ekādaśa rudrā
dvādaśādityāsta ekatriṃśadindraścaiva
prajāpatiśca trayastriṃśāviti || 2 ||

कतमे वसव इत्यग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च
चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसव एतेषु हीदं सर्वं हितमिति
तस्माद्वसव इति ॥ ३ ॥

katame vasava ityagniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauśca
candramāśca nakṣatrāṇi caite vasava eteṣu hīdaṃ sarvaṃ hitamiti
tasmādvasava iti || 3 ||

कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशस्ते
यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ
रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ४ ॥

katame rudrā iti daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaste
yadāsmāccharīrānmartyādutkrāmantyatha
rodayanti tadyadrodayanti tasmādrudrā iti || 4 ||

कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्या एते हीदं
सर्वमाददाना यन्ति ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति
तस्मादादित्या इति ॥ ५ ॥

katama ādityā iti dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityā ete hīdaṃ
sarvamādadānā yanti te yadidaṃ sarvamādadānā yanti
tasmādādityā iti || 5 ||

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति
कतमः स्तनयित्नुरित्यशनिरिति कतमो यज्ञ इति पशव इति ॥ ६ ॥

katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti
katamaḥ stanayitnurityaśaniriti katamo yajña iti paśava iti || 6 ||

कतमे षडित्यग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं च आदित्यश्च द्यौश्चैते
षडेते हीदं सर्वं षडिति ॥ ७ ॥

katame ṣaḍityagniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ ca ādityaśca dyauścaite
ṣaḍete hīdaṃ sarvaṃ ṣaḍiti || 7 ||

कतमे ते त्रयो देवा इतीम एव त्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति कतमौ तौ
द्वौ देवावित्यन्नं चैव प्राणश्चेति कतमोऽध्यर्ध इति योऽयं पवत इति ॥
८ ॥

katame te trayo devā itīma eva trayo lokā eṣu hīme sarve devā iti katamau tau
dvau devāvityannaṃ caiva prāṇaśceti katamo'dhyardha iti yo'yaṃ pavata iti ||
8 ||

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवतेऽथ कथमध्यर्ध इति यदस्मिन्निदं
सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति
कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ९ ॥

tadāhuryadayameka ivaiva pavate'tha kathamadhyardha iti yadasminnidaṃ
sarvamadhyārdhnottenādhyardha iti
katama eko deva iti prāṇa iti sa brahma tyadityācakṣate || 9 ||

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता
स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य
एवायं शारीरः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यमृतमिति होवाच ॥
१० ॥

pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā
syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya
evāyaṃ śārīraḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devatetyamṛtamiti hovāca ||
10 ||

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै
वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः
परायणं यमात्थ य एवायं काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति
स्त्रिय इति होवाच ॥ ११ ॥

kāma eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai
veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ
parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti
striya iti hovāca || 11 ||

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता
स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं
यमात्थ य एवासावादित्ये पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति
सत्यमिति होवाच ॥ १२ ॥

rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ cakṣurloko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā
syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ
yamāttha ya evāsāvāditye puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti
satyamiti hovāca || 12 ||

आकाश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता
स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरषं सर्वस्यात्मनः परायणं
यमात्थ य एवायं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य
तस्य का देवतेति दिश इति होवाच ॥ १३ ॥

ākāśa eva yasyāyatanaṃ śrotraṃ loko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā
syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puraṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ
yamāttha ya evāyaṃ śrautraḥ prātiśrutkaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya
tasya kā devateti diśa iti hovāca || 13 ||

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै
वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं
यमात्थ य एवायं छायामयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति
मृत्युरिति होवाच ॥ १४ ॥

tama eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai
veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ
yamāttha ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti
mṛtyuriti hovāca || 14 ||

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता
स्यात् । याज्ञवल्क्यस्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः
परायणं यमात्थ य एवायमादर्शे पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का
देवतेत्यसुरिति होवाच ॥ १५ ॥

rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ cakṣurloko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā
syāt | yājñavalkyasya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ
parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyamādarśe puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā
devatetyasuriti hovāca || 15 ||

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै
वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं
यमात्थ य एवायमप्सु पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति वरुण इति
होवाच ॥ १६ ॥

āpa eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai
veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ
yamāttha ya evāyamapsu puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti varuṇa iti
hovāca || 16 ||

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं
विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै
वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः
परायणं यमात्थ य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का
देवतेति प्रजापतिरिति होवाच ॥ १७ ॥

reta eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ
vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai
veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ
parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyaṃ putramayaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā
devateti prajāpatiriti hovāca || 17 ||

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यस्त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा
अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ १८ ॥

śākalyeti hovāca yājñavalkyastvāṃ svidime brāhmaṇā
aṅgārāvakṣayaṇamakratā3 iti || 18 ||

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणानत्यवादीः किं
ब्रह्म विद्वानिति दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति यद्दिशो वेत्थ सदेवाः
सप्रतिष्ठाः ॥ १९ ॥

yājñavalkyeti hovāca śākalyo yadidaṃ kurupañcālānāṃ brāhmaṇānatyavādīḥ kiṃ
brahma vidvāniti diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti yaddiśo vettha sadevāḥ
sapratiṣṭhāḥ || 19 ||

किन्देवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीत्यादित्यदेवत इति स आदित्यः
कस्मिन्प्रतिष्ठित इति चक्षुषीति कस्मिन्नु चक्षुः
प्रतिष्ठितमिति रूपेष्विति चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति कस्मिन्नु रूपाणि
प्रतिष्ठितानीति हृदय इति होवाच हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये
ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २० ॥

kindevato'syāṃ prācyāṃ diśyasītyādityadevata iti sa ādityaḥ
kasminpratiṣṭhita iti cakṣuṣīti kasminnu cakṣuḥ
pratiṣṭhitamiti rūpeṣviti cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati kasminnu rūpāṇi
pratiṣṭhitānīti hṛdaya iti hovāca hṛdayena hi rūpāṇi jānāti hṛdaye
hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantītyevamevaitadyājñavalkya || 20 ||

किन्देवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति यमदेवत इति स यमः कस्मिन्प्रतिष्ठित
इति यज्ञ इति कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति दक्षिणायामिति कस्मिन्नु
दक्षिणा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ
दक्षिणां ददाति श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति
कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति हृदय इति होवाच हृदयेन हि श्रद्धां
जानाति हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥
२१ ॥

kindevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti yamadevata iti sa yamaḥ kasminpratiṣṭhita
iti yajña iti kasminnu yajñaḥ pratiṣṭhita iti dakṣiṇāyāmiti kasminnu
dakṣiṇā pratiṣṭhiteti śraddhāyāmiti yadā hyeva śraddhatte'tha
dakṣiṇāṃ dadāti śraddhāyāṃ hyeva dakṣiṇā pratiṣṭhiteti
kasminnu śraddhā pratiṣṭhiteti hṛdaya iti hovāca hṛdayena hi śraddhāṃ
jānāti hṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatītyevamevaitadyājñavalkya ||
21 ||

किन्देवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति वरुणदेवत इति स वरुणः
कस्मिन्प्रतिष्ठित इत्यप्स्विति
कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति रेतसीति कस्मिन्नु
रेतः प्रतिष्ठितमिति हृदय इति तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव
सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं
भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २२ ॥

kindevato'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti varuṇadevata iti sa varuṇaḥ
kasminpratiṣṭhita ityapsviti
kasminnvāpaḥ pratiṣṭhitā iti retasīti kasminnu
retaḥ pratiṣṭhitamiti hṛdaya iti tasmādapi pratirūpaṃ jātamāhurhṛdayādiva
sṛpto hṛdayādiva nirmita iti hṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitaṃ
bhavatītyevamevaitadyājñavalkya || 22 ||

किन्देवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति सोमदेवत इति स सोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित
इति दीक्षायामिति कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति सत्य इति तस्मादपि
दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति
कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति हृदय इति होवाच हृदयेन
हि सत्यं जानाति हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं
भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य
॥ २३ ॥

kindevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti somadevata iti sa somaḥ kasminpratiṣṭhita
iti dīkṣāyāmiti kasminnu dīkṣā pratiṣṭhiteti satya iti tasmādapi
dīkṣitamāhuḥ satyaṃ vadeti satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhiteti
kasminnu satyaṃ pratiṣṭhitamiti hṛdaya iti hovāca hṛdayena
hi satyaṃ jānāti hṛdaye hyeva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ
bhavatītyevamevaitadyājñavalkya
|| 23 ||

किन्देवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीत्यग्निदेवत इति सोऽग्निः
कस्मिन्प्रतिष्ठित इति वाचीति कस्मिन्नु
वाक्प्रतिष्ठितेति हृदय इति कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ २४ ॥

kindevato'syāṃ dhruvāyāṃ diśyasītyagnidevata iti so'gniḥ
kasminpratiṣṭhita iti vācīti kasminnu
vākpratiṣṭhiteti hṛdaya iti kasminnu hṛdayaṃ pratiṣṭhitamiti || 24 ||

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै
यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो
वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ २५ ॥

ahalliketi hovāca yājñavalkyo yatraitadanyatrāsmanmanyāsai
yaddhyetadanyatrāsmatsyācchvāno
vainadadyurvayāṃsi vainadvimathnīranniti || 25 ||

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति प्राण इति कस्मिन्नु प्राणः
प्रतिष्ठित इत्यपान इति कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति व्यान इति
कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति कस्मिन्नूदानः
प्रतिष्ठित इति समान इति स एष नेति नेत्यात्मागृह्यो न हि
गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न
रिष्यति । एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः स
यस्तान्पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं
पुरुषं पृच्छामि तं चेन्मे न विवक्ष्यति मूर्धा ते विपतिष्यतीति
। तं ह न मेने शाकल्यस्तस्य ह मूर्धा विपपातापि हास्य
परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः
॥ २६ ॥

kasminnu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti prāṇa iti kasminnu prāṇaḥ
pratiṣṭhita ityapāna iti kasminnvapānaḥ pratiṣṭhita iti vyāna iti
kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita ityudāna iti kasminnūdānaḥ
pratiṣṭhita iti samāna iti sa eṣa neti netyātmāgṛhyo na hi
gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo na hi sajyate'sito na vyathate na
riṣyati | etānyaṣṭāvāyatanānyaṣṭau lokā aṣṭau devā aṣṭau puruṣāḥ sa
yastānpuruṣānniruhya pratyuhyātyakrāmattaṃ tvaupaniṣadaṃ
puruṣaṃ pṛcchāmi taṃ cenme na vivakṣyati mūrdhā te vipatiṣyatīti
| taṃ ha na mene śākalyastasya ha mūrdhā vipapātāpi hāsya
parimoṣiṇo'sthīnyapajahruranyanmanyamānāḥ
|| 26 ||

अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत
यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान्वा वः पृच्छामीति ते ह ब्राह्मणा न
दधृषुः ॥ २७ ॥

atha hovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcchatu sarve vā mā pṛcchata
yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcchāmi sarvānvā vaḥ pṛcchāmīti te ha brāhmaṇā na
dadhṛṣuḥ || 27 ||

तान्हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ —  
यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृषा । तस्य लोमानि पर्णानि
त्वगस्योत्पाटिका बहिः ॥ १ ॥

atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha kati devā yājñavalkyeti sa haitayaiva nividā
pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividyucyante trayaśca trī ca śatā
trayaśca trī ca sahasretyomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyeti trayastriṃśadityomiti hovāca
katyeva devā yājñavalkyeti ṣaḍityomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyeti traya ityomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyeti dvāvityomiti hovāca katyeva devā
yājñavalkyetyadhyardha ityomiti hovāca
katyeva devā yājñavalkyetyeka ityomiti hovāca katame te trayaśca
trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti || 1 ||

त्वच एवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः । तस्मात्तदातृण्णात्प्रैति रसो
वृक्षादिवाहतात् ॥ २ ॥

sa hovāca mahimāna evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti katame te
trayastriṃśadityaṣṭau vasava ekādaśa rudrā
dvādaśādityāsta ekatriṃśadindraścaiva
prajāpatiśca trayastriṃśāviti || 2 ||

मांसान्यस्य शकराणि किनाटं स्नाव तत्स्थिरम् । अस्थीन्यन्तरतो दारूणि मज्जा
मज्जोपमा कृता ॥ ३ ॥

katame vasava ityagniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauśca
candramāśca nakṣatrāṇi caite vasava eteṣu hīdaṃ sarvaṃ hitamiti
tasmādvasava iti || 3 ||

यद्वृक्षो वृक्णो रोहति मूलान्नवतरः पुनः । मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः
कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ ४ ॥

katame rudrā iti daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaste
yadāsmāccharīrānmartyādutkrāmantyatha
rodayanti tadyadrodayanti tasmādrudrā iti || 4 ||

रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते । धानारुह इव वै वृक्षोऽञ्जसा प्रेत्य
सम्भवः ॥ ५ ॥

katama ādityā iti dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityā ete hīdaṃ
sarvamādadānā yanti te yadidaṃ sarvamādadānā yanti
tasmādādityā iti || 5 ||

यत्समूलमावृहेयुर्वृक्षं न पुनराभवेत् । मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः
कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ ६ ॥

katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti
katamaḥ stanayitnurityaśaniriti katamo yajña iti paśava iti || 6 ||

जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः
परायणं तिष्ठमानस्य तद्विद इति ॥ ७ ॥

katame ṣaḍityagniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ ca ādityaśca dyauścaite
ṣaḍete hīdaṃ sarvaṃ ṣaḍiti || 7 ||

इति तृतीयाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥

iti tṛtīyādhyāyasya navamaṃ brāhmaṇam ||

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye tṛtīyo'dhyāyaḥ ||