प्रथमं ब्राह्मणम्

ओं जनको ह वैदेह आसाञ्चक्रेऽथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज । तंहोवाच याज्ञवल्क्य
किमर्थमचारीः पशूनिच्छन्नण्वन्तानिति । उभयमेव सम्राडिति होवाच ॥ १ ॥

oṃ janako ha vaideha āsāñcakre'tha ha yājñavalkya āvavrāja | taṃhovāca yājñavalkya
kimarthamacārīḥ paśūnicchannaṇvantāniti | ubhayameva samrāḍiti hovāca || 1 ||

यत्ते कश्चिदब्रवीत्तछृणवामेत्यब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिर्वाग्वै ब्रह्मेति
यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै
ब्रह्मेत्यवदतो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं
प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो
ब्रूहि याज्ञवल्क्य । वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य । वागेव सम्राडिति होवाच । वाचा वै सम्राड्बन्धुः
प्रज्ञायत ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या
उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं
पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव
सम्राट्प्रज्ञायन्ते वाग्वै सम्राट्परमं
ब्रह्म नैनं वाग्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा
देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच
जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥
२ ॥

yatte kaścidabravīttachṛṇavāmetyabravīnme jitvā śailinirvāgvai brahmeti
yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā tacchailinirabravīdvāgvai
brahmetyavadato hi kiṃ syādityabravīttu te tasyāyatanaṃ
pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti sa vai no
brūhi yājñavalkya | vāgevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā prajñetyenadupāsīta |
kā prajñatā yājñavalkya | vāgeva samrāḍiti hovāca | vācā vai samrāḍbandhuḥ
prajñāyata ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā
upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutamāśitaṃ
pāyitamayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva
samrāṭprajñāyante vāgvai samrāṭparamaṃ
brahma nainaṃ vāgjahāti sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti devo bhūtvā
devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca
janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti ||
2 ||

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः प्राणो वै
ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा
तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै
ब्रह्मेत्यप्राणतो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते
तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै
नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रियमित्येनदुपासीत
का प्रियता याज्ञवल्क्य प्राण एव सम्राडिति होवाच प्राणस्य वै
सम्राट्कामायायाज्यं याजयत्यप्रतिगृह्यस्य
प्रतिगृह्णात्यपि तत्र वधाशङ्कं भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव
सम्राट्कामाय प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति
सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति
य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स
होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ३ ॥

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmetyabravīnma udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ prāṇo vai
brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā
tacchaulbāyano'bravītprāṇo vai
brahmetyaprāṇato hi kiṃ syādityabravīttu te
tasyāyatanaṃ pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti sa vai
no brūhi yājñavalkya prāṇa evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā priyamityenadupāsīta
kā priyatā yājñavalkya prāṇa eva samrāḍiti hovāca prāṇasya vai
samrāṭkāmāyāyājyaṃ yājayatyapratigṛhyasya
pratigṛhṇātyapi tatra vadhāśaṅkaṃ bhavati yāṃ diśameti prāṇasyaiva
samrāṭkāmāya prāṇo vai samrāṭparamaṃ brahma nainaṃ prāṇo jahāti
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti devo bhūtvā devānapyeti
ya evaṃ vidvānetadupāste hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ sa
hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 3 ||

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णश्चक्षुर्वै
ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा
तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै
ब्रह्मेत्यपश्यतो हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते
तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो
ब्रूहि याज्ञवल्क्य चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदुपासीत का
सत्यता याज्ञवल्क्य चक्षुरेव सम्राडिति होवाच चक्षुषा वै
सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति स आहाद्राक्षमिति
तत्सत्यं भवति चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं चक्षुर्जहाति सर्वाण्येनं
भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते
हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच
याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४ ॥

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmetyabravīnme barkurvārṣṇaścakṣurvai
brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā
tadvārṣṇo'bravīccakṣurvai
brahmetyapaśyato hi kiṃ syādityabravīttu te
tasyāyatanaṃ pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti sa vai no
brūhi yājñavalkya cakṣurevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā satyamityenadupāsīta kā
satyatā yājñavalkya cakṣureva samrāḍiti hovāca cakṣuṣā vai
samrāṭpaśyantamāhuradrākṣīriti sa āhādrākṣamiti
tatsatyaṃ bhavati cakṣurvai samrāṭparamaṃ brahma nainaṃ cakṣurjahāti sarvāṇyenaṃ
bhūtānyabhikṣaranti devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ sa hovāca
yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 4 ||

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः
श्रोत्रं वै ब्रह्मेति यथा
मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा
तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेत्यशृण्वतो हि किं
स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं
प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै
नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्त इत्येनदुपासीत
कानन्तता याज्ञवल्क्य दिश एव सम्राडिति होवाच तस्माद्वै सम्राडपि यां कां च
दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छत्यनन्ता हि दिशो दिशो वै सम्राट् श्रोत्रं
श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं श्रोत्रं जहाति सर्वाण्येनं
भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं
विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः
स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ५ ॥

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmetyabravīnme gardabhīvipīto bhāradvājaḥ
śrotraṃ vai brahmeti yathā
mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā
tadbhāradvājo'bravīcchrotraṃ vai brahmetyaśṛṇvato hi kiṃ
syādityabravīttu te tasyāyatanaṃ
pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti sa vai
no brūhi yājñavalkya śrotramevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānanta ityenadupāsīta
kānantatā yājñavalkya diśa eva samrāḍiti hovāca tasmādvai samrāḍapi yāṃ kāṃ ca
diśaṃ gacchati naivāsyā antaṃ gacchatyanantā hi diśo diśo vai samrāṭ śrotraṃ
śrotraṃ vai samrāṭparamaṃ brahma nainaṃ śrotraṃ jahāti sarvāṇyenaṃ
bhūtānyabhikṣaranti devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ
vidvānetadupāste hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ
sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 5 ||

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालो मनो वै
ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा
तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेत्यमनसो हि किं
स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न
मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो
ब्रूहि याज्ञवल्क्य मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत
कानन्दता याज्ञवल्क्य मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै
सम्राट्स्त्रियमभिहार्यते तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते स
आनन्दो मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं मनो जहाति सर्वाण्येनं
भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं
विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं
ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता
मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ६ ॥

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmetyabravīnme satyakāmo jābālo mano vai
brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā
tajjābālo'bravīnmano vai brahmetyamanaso hi kiṃ
syādityabravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhāṃ na
me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti sa vai no
brūhi yājñavalkya mana evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānanda ityenadupāsīta
kānandatā yājñavalkya mana eva samrāḍiti hovāca manasā vai
samrāṭstriyamabhihāryate tasyāṃ pratirūpaḥ putro jāyate sa
ānando mano vai samrāṭparamaṃ brahma nainaṃ mano jahāti sarvāṇyenaṃ
bhūtānyabhikṣaranti devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ
vidvānetadupāste hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ
dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā
me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 6 ||

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेत्यब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यो हृदयं वै
ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा
तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेत्यहृदयस्य
हि किं स्यादित्यब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न
मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा
एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य
हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा
स्थितिरित्येनदुपासीत का स्थितता
याज्ञवल्क्य हृदयमेव सम्राडिति होवाच हृदयं वै
सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनं हृदयं वै
सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा हृदये ह्येव
सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति
हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं हृदयं जहाति सर्वाण्येनं
भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं
विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको
वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ७ ॥

yadeva te kaścidabravīttacchṛṇavāmetyabravīnme vidagdhaḥ śākalyo hṛdayaṃ vai
brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā
tacchākalyo'bravīddhṛdayaṃ vai brahmetyahṛdayasya
hi kiṃ syādityabravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhāṃ na
me'bravīdityekapādvā
etatsamrāḍiti sa vai no brūhi yājñavalkya
hṛdayamevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā
sthitirityenadupāsīta kā sthitatā
yājñavalkya hṛdayameva samrāḍiti hovāca hṛdayaṃ vai
samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāmāyatanaṃ hṛdayaṃ vai
samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā hṛdaye hyeva
samrāṭsarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti
hṛdayaṃ vai samrāṭparamaṃ brahma nainaṃ hṛdayaṃ jahāti sarvāṇyenaṃ
bhūtānyabhikṣaranti devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ
vidvānetadupāste hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako
vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti || 7 ||

इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथनं ब्राह्मणम् ॥

iti caturthādhyāyasya prathanaṃ brāhmaṇam ||