अष्टमोऽध्यायः

अर्जुन उवाच —

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।  
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ १ ॥

arjuna uvāca —

kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |  
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate || 1 ||

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।  
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २ ॥

adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana |  
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ || 2 ||

श्रीभगवानुवाच —

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।  
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः ॥ ३ ॥

śrībhagavānuvāca —

akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate |  
bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasañjñitaḥ || 3 ||

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।  
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam |  
adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara || 4 ||

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेबरम् ।  
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५ ॥

antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalebaram |  
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ || 5 ||

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेबरम् ।  
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६ ॥

yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalebaram |  
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ || 6 ||

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।  
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ७ ॥

tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |  
mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ || 7 ||

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।  
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८ ॥

abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā |  
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan || 8 ||

कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।  
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥

kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇoraṇīyāṃsamanusmaredyaḥ |  
sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt || 9 ||

प्रयाणकाले मनसाचलेन  
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।  
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्य  
क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥

prayāṇakāle manasācalena  
bhaktyā yukto yogabalena caiva |  
bhruvormadhye prāṇamāveśya samya  
ksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam || 10 ||

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति  
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।  
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति  
तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥

yadakṣaraṃ vedavido vadanti  
viśanti yadyatayo vītarāgāḥ |  
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti  
tatte padaṃ saṅgraheṇa pravakṣye || 11 ||

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।  
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥

sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |  
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām || 12 ||

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म  
व्याहरन्मामनुस्मरन् ।  
यः प्रयाति त्यजन्देहं  
स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥

omityekākṣaraṃ brahma  
vyāharanmāmanusmaran |  
yaḥ prayāti tyajandehaṃ  
sa yāti paramāṃ gatim || 13 ||

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।  
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥

ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ |  
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ || 14 ||

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।  
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ १५ ॥

māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam |  
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ || 15 ||

आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।  
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥

ā brahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna |  
māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate || 16 ||

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।  
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥

sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ |  
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ || 17 ||

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।  
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके ॥ १८ ॥

avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |  
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasañjñake || 18 ||

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।  
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥

bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |  
rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame || 19 ||

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।  
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥

parastasmāttu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktātsanātanaḥ |  
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati || 20 ||

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।  
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥

avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim |  
yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama || 21 ||

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।  
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥

puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |  
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam || 22 ||

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।  
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥

yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ |  
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha || 23 ||

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।  
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥

agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |  
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ || 24 ||

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।  
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |  
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate || 25 ||

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।  
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ २६ ॥

śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |  
ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ || 26 ||

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।  
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥

naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana |  
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna || 27 ||

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव  
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।  
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा  
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ २८ ॥

vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva  
dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam |  
atyeti tatsarvamidaṃ viditvā  
yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam || 28 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye aṣṭamo'dhyāyaḥ ||