पञ्चमोऽध्यायः

अर्जुन उवाच —

सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।  
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥

arjuna uvāca —

sannyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |  
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam || 1 ||

श्रीभगवानुवाच —

सन्न्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।  
तयोस्तु कर्मसन्न्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥

śrībhagavānuvāca —

sannyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |  
tayostu karmasannyāsātkarmayogo viśiṣyate || 2 ||

ज्ञेयः स नित्यसन्न्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।  
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

jñeyaḥ sa nityasannyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |  
nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate || 3 ||

साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।  
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥

sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |  
ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam || 4 ||

यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।  
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥

yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |  
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati || 5 ||

सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।  
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥

sannyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |  
yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati || 6 ||

योगयुक्तो विशुद्धात्मा  
विजितात्मा जितेन्द्रियः ।  
सर्वभूतात्मभूतात्मा  
कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥

yogayukto viśuddhātmā  
vijitātmā jitendriyaḥ |  
sarvabhūtātmabhūtātmā  
kurvannapi na lipyate || 7 ||

नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।  
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ८ ॥

naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |  
paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan || 8 ||

प्रलपन् विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।  
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥

pralapan visṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |  
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan || 9 ||

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।  
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥

brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |  
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā || 10 ||

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।  
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |  
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye || 11 ||

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा  
शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।  
अयुक्तः कामकारेण  
फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥

yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā  
śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |  
ayuktaḥ kāmakāreṇa  
phale sakto nibadhyate || 12 ||

सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखं वशी ।  
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥

sarvakarmāṇi manasā sannyasyāste sukhaṃ vaśī |  
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan || 13 ||

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।  
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥

na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |  
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate || 14 ||

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।  
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥

nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |  
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ || 15 ||

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।  
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥

jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |  
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam || 16 ||

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।  
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥

tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |  
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ || 17 ||

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।  
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥

vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini |  
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ || 18 ||

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।  
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥

ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |  
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi te sthitāḥ || 19 ||

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।  
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥

na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |  
sthirabuddhirasammūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ || 20 ||

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा  
विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।  
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा  
सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥

bāhyasparśeṣvasaktātmā  
vindatyātmani yatsukham |  
sa brahmayogayuktātmā  
sukhamakṣayamaśnute || 21 ||

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।  
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥

ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |  
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ || 22 ||

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्छरीरविमोक्षणात् ।  
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥

śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākcharīravimokṣaṇāt |  
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ || 23 ||

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।  
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥

yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |  
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati || 24 ||

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।  
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥

labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |  
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 25 ||

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।  
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥

kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |  
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām || 26 ||

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।  
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥

sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |  
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau || 27 ||

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।  
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥

yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |  
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ || 28 ||

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।  
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥

bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |  
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati || 29 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूजयपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjayapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye pañcamo'dhyāyaḥ ||