पञ्चदशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच —

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।  
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca —

ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam |  
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit || 1 ||

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा  
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।  
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि  
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā  
guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ |  
adhaśca mūlānyanusantatāni  
karmānubandhīni manuṣyaloke || 2 ||

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।  
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥

na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā |  
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā || 3 ||

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं  
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।  
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये  
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥

tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ  
yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ |  
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye  
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī || 4 ||

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।  
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥

nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |  
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasañjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat || 5 ||

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।  
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६ ॥

na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |  
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama || 6 ||

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।  
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥

mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ |  
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati || 7 ||

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।  
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ८ ॥

śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ |  
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt || 8 ||

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।  
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ९ ॥

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca |  
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate || 9 ||

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।  
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥

utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam |  
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ || 10 ||

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।  
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ ॥

yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam |  
yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ || 11 ||

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।  
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥

yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam |  
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam || 12 ||

गामाविश्य च भूतानि  
धारयाम्यहमोजसा ।  
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः  
सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥

gāmāviśya ca bhūtāni  
dhārayāmyahamojasā |  
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ  
somo bhūtvā rasātmakaḥ || 13 ||

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।  
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ |  
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham || 14 ||

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो  
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।  
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो  
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५ ॥

sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo  
mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca |  
vedaiśca sarvairahameva vedyo  
vedāntakṛdvedavideva cāham || 15 ||

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।  
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥

dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |  
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || 16 ||

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।  
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥

uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |  
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ || 17 ||

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।  
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ ॥

yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |  
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || 18 ||

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।  
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥

yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam |  
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata || 19 ||

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।  
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥

iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha |  
etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata || 20 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye pañcadaśo'dhyāyaḥ ||