षष्ठोऽध्यायः

स्वभावमेके कवयो वदन्ति  
कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः ।  
देवस्यैष महिमा तु लोके  
येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥ १ ॥

svabhāvameke kavayo vadanti  
kālaṃ tathānye parimuhyamānāḥ |  
devasyaiṣa mahimā tu loke  
yenedaṃ bhrāmyate brahmacakram || 1 ||

येनावृतं नित्यमिदं हि सर्वं ज्ञः  
कालकारो गुणी सर्वविद् यः ।  
तेनेशितं कर्म विवर्तते ह  
पृथिव्यप्तेजोनिलखानि चिन्त्यम् ॥ २ ॥

yenāvṛtaṃ nityamidaṃ hi sarvaṃ jñaḥ  
kālakāro guṇī sarvavid yaḥ |  
teneśitaṃ karma vivartate ha  
pṛthivyaptejonilakhāni cintyam || 2 ||

तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूय -  
स्तत्त्वस्य तावेन समेत्य योगम् ।  
एकेन द्वाभ्यां त्रिभिरष्टभिर्वा  
कालेन चैवात्मगुणैश्च सूक्ष्मैः ॥ ३ ॥

tatkarma kṛtvā vinivartya bhūya -  
stattvasya tāvena sametya yogam |  
ekena dvābhyāṃ tribhiraṣṭabhirvā  
kālena caivātmaguṇaiśca sūkṣmaiḥ || 3 ||

आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि  
भावांश्च सर्वान् विनियोजयेद्यः ।  
तेषामभावे कृतकर्मनाशः  
कर्मक्षये याति स तत्त्वतोऽन्यः ॥ ४ ॥

ārabhya karmāṇi guṇānvitāni  
bhāvāṃśca sarvān viniyojayedyaḥ |  
teṣāmabhāve kṛtakarmanāśaḥ  
karmakṣaye yāti sa tattvato'nyaḥ || 4 ||

आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः  
परस्त्रिकालादकलोऽपि दृष्टः ।  
तं विश्वरूपं भवभूतमीड्यं  
देवं स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम् ॥ ५ ॥

ādiḥ sa saṃyoganimittahetuḥ  
parastrikālādakalo'pi dṛṣṭaḥ |  
taṃ viśvarūpaṃ bhavabhūtamīḍyaṃ  
devaṃ svacittasthamupāsya pūrvam || 5 ||

स वृक्षकालाकृतिभिः परोऽन्यो  
यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् ।  
धर्मावहं पापनुदं भगेशं  
ज्ञात्वात्मस्थममृतं विश्वधाम ॥ ६ ॥

sa vṛkṣakālākṛtibhiḥ paro'nyo  
yasmāt prapañcaḥ parivartate'yam |  
dharmāvahaṃ pāpanudaṃ bhageśaṃ  
jñātvātmasthamamṛtaṃ viśvadhāma || 6 ||

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं  
तं देवतानां परमं च दैवतम् ।  
पतिं पतीनां परमं परस्ताद् -  
विदाम देवं भुवनेशमीड्यम् ॥ ७ ॥

tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ  
taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam |  
patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastād -  
vidāma devaṃ bhuvaneśamīḍyam || 7 ||

न तस्य कार्यं करणं च विद्यते  
न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ।  
परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते  
स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ ८ ॥

na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate  
na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate |  
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate  
svābhāvikī jñānabalakriyā ca || 8 ||

न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके  
न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् ।  
स कारणं करणाधिपाधिपो  
न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ९ ॥

na tasya kaścit patirasti loke  
na ceśitā naiva ca tasya liṅgam |  
sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo  
na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ || 9 ||

यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतः ।  
देव एकः स्वमावृणोति स नो दधातु ब्रह्माप्ययम् ॥ १० ॥

yastantunābha iva tantubhiḥ pradhānajaiḥ svabhāvataḥ |  
deva ekaḥ svamāvṛṇoti sa no dadhātu brahmāpyayam || 10 ||

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः  
सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।  
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः  
साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ ११ ॥

eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ  
sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā |  
karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ  
sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca || 11 ||

एको वशी निष्क्रियाणां बहूना -  
मेकं बीजं बहुधा यः करोति ।  
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरा -  
स्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

eko vaśī niṣkriyāṇāṃ bahūnā -  
mekaṃ bījaṃ bahudhā yaḥ karoti |  
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrā -  
steṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām || 12 ||

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना -  
मेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।  
तत्कारणं साङ्ख्ययोगाधिगम्यं  
ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥

nityo nityānāṃ cetanaścetanānā -  
meko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |  
tatkāraṇaṃ sāṅkhyayogādhigamyaṃ  
jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ || 13 ||

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं  
नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।  
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं  
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १४ ॥

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ  
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ |  
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ  
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti || 14 ||

एको हंसः भुवनस्यास्य मध्ये  
स एवाग्निः सलिले सन्निविष्टः ।  
तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति  
नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १५ ॥

eko haṃsaḥ bhuvanasyāsya madhye  
sa evāgniḥ salile sanniviṣṭaḥ |  
tameva viditvā atimṛtyumeti  
nānyaḥ panthā vidyate'yanāya || 15 ||

स विश्वकृद् विश्वविदात्मयोनि -  
र्ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद् यः ।  
प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः  
संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः ॥ १६ ॥

sa viśvakṛd viśvavidātmayoni -  
rjñaḥ kālakālo guṇī sarvavid yaḥ |  
pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ  
saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ || 16 ||

स तन्मयो ह्यमृत ईशसंस्थो  
ज्ञः सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता ।  
य ईशेऽस्य जगतो नित्यमेव  
नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय ॥ १७ ॥

sa tanmayo hyamṛta īśasaṃstho  
jñaḥ sarvago bhuvanasyāsya goptā |  
ya īśe'sya jagato nityameva  
nānyo heturvidyata īśanāya || 17 ||

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं  
यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै ।  
तं ह देवं आत्मबुद्धिप्रकाशं  
मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ  
yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai |  
taṃ ha devaṃ ātmabuddhiprakāśaṃ  
mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye || 18 ||

निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् ।  
अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्दनमिवानलम् ॥ १९ ॥

niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam |  
amṛtasya paraṃ setuṃ dagdhendanamivānalam || 19 ||

यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः ।  
तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २० ॥

yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ |  
tadā devamavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati || 20 ||

तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच्च  
ब्रह्म ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान् ।  
अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं  
प्रोवाच सम्यगृषिसङ्घजुष्टम् ॥ २१ ॥

tapaḥprabhāvād devaprasādācca  
brahma ha śvetāśvataro'tha vidvān |  
atyāśramibhyaḥ paramaṃ pavitraṃ  
provāca samyagṛṣisaṅghajuṣṭam || 21 ||

वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम् ।  
नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥

vedānte paramaṃ guhyaṃ purākalpe pracoditam |  
nāpraśāntāya dātavyaṃ nāputrāyāśiṣyāya vā punaḥ || 22 ||

यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ ।  
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥

yasya deve parā bhaktiḥ yathā deve tathā gurau |  
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ || 23 ||

प्रकाशन्ते महात्मन इति ।

prakāśante mahātmana iti |