तृतीयोऽध्यायः

य एको जालवानीशत ईशनीभिः  
सर्वांल्लोकानीशत ईशनीभिः ।  
य एवैक उद्भवे सम्भवे च  
य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १ ॥

ya eko jālavānīśata īśanībhiḥ  
sarvāṃllokānīśata īśanībhiḥ |  
ya evaika udbhave sambhave ca  
ya etad viduramṛtāste bhavanti || 1 ||

एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थु -  
र्य इमांल्लोकानीशत ईशनीभिः ।  
प्रत्यङ् जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले  
संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः ॥ २ ॥

eko hi rudro na dvitīyāya tasthu -  
rya imāṃllokānīśata īśanībhiḥ |  
pratyaṅ janāstiṣṭhati sañcukocāntakāle  
saṃsṛjya viśvā bhuvanāni gopāḥ || 2 ||

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो  
विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।  
सं बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रै -  
र्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥ ३ ॥

viśvataścakṣuruta viśvatomukho  
viśvatobāhuruta viśvataspāt |  
saṃ bāhubhyāṃ dhamati sampatatrai -  
rdyāvābhūmī janayan deva ekaḥ || 3 ||

यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च  
विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः ।  
हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वं  
स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ ४ ॥

yo devānāṃ prabhavaścodbhavaśca  
viśvādhipo rudro maharṣiḥ |  
hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ  
sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu || 4 ||

या ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी ।  
तया नस्तनुवा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ५ ॥

yā te rudra śivā tanūraghorā'pāpakāśinī |  
tayā nastanuvā śantamayā giriśantābhicākaśīhi || 5 ||

याभिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे ।  
शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिंसीः पुरुषं जगत् ॥ ६ ॥

yābhiṣuṃ giriśanta haste bibharṣyastave |  
śivāṃ giritra tāṃ kuru mā hiṃsīḥ puruṣaṃ jagat || 6 ||

ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं  
यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढम् ।  
विश्वस्यैकं परिवेष्टितार -  
मीशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ॥ ७ ॥

tataḥ paraṃ brahma paraṃ bṛhantaṃ  
yathānikāyaṃ sarvabhūteṣu gūḍham |  
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāra -  
mīśaṃ taṃ jñātvā'mṛtā bhavanti || 7 ||

वेदाहमेतं पुरुषं महान्त -  
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।  
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति  
नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ ८ ॥

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahānta -  
mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt |  
tameva viditvātimṛtyumeti  
nānyaḥ panthā vidyate'yanāya || 8 ||

यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चिद्य -  
स्मान्नणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् ।  
वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक -  
स्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ ९ ॥

yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcidya -  
smānnaṇīyo na jyāyo'sti kaścit |  
vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyeka -  
stenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam || 9 ||

ततो यदुत्तरततं तदरूपमनामयम् ।  
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ १० ॥

tato yaduttaratataṃ tadarūpamanāmayam |  
ya etadviduramṛtāste bhavanti athetare duḥkhamevāpiyanti || 10 ||

सर्वानन शिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः ।  
सर्वव्यापी स भगवांस्तस्मात् सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥

sarvānana śirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ |  
sarvavyāpī sa bhagavāṃstasmāt sarvagataḥ śivaḥ || 11 ||

महान् प्रभुर्वै पुरुषः सत्वस्यैष प्रवर्तकः ।  
सुनिर्मलामिमां प्राप्तिमीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२ ॥

mahān prabhurvai puruṣaḥ satvasyaiṣa pravartakaḥ |  
sunirmalāmimāṃ prāptimīśāno jyotiravyayaḥ || 12 ||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा  
सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।  
हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो  
य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā  
sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ |  
hṛdā manīṣā manasābhiklṛpto  
ya etad viduramṛtāste bhavanti || 13 ||

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।  
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |  
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā atyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 14 ||

पुरुष एवेदँ सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् ।  
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥ १५ ॥

puruṣa evedam̐ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhavyam |  
utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati || 15 ||

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।  
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १६ ॥

sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham |  
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 16 ||

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।  
सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ १७ ॥

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |  
sarvasya prabhumīśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt || 17 ||

नवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः ।  
वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १८ ॥

navadvāre pure dehī haṃso lelāyate bahiḥ |  
vaśī sarvasya lokasya sthāvarasya carasya ca || 18 ||

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता  
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः ।  
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता  
तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥ १९ ॥

apāṇipādo javano grahītā  
paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ |  
sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā  
tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam || 19 ||

अणोरणीयान् महतो महीया -  
नात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः ।  
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको  
धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ २० ॥

aṇoraṇīyān mahato mahīyā -  
nātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ |  
tamakratuḥ paśyati vītaśoko  
dhātuḥ prasādānmahimānamīśam || 20 ||

वेदाहमेतमजरं पुराणं  
सर्वात्मानं सर्वगतं विभुत्वात् ।  
जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य  
ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम् ॥ २१ ॥

vedāhametamajaraṃ purāṇaṃ  
sarvātmānaṃ sarvagataṃ vibhutvāt |  
janmanirodhaṃ pravadanti yasya  
brahmavādino hi pravadanti nityam || 21 ||