पञ्चमोऽध्यायः

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते  
विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे ।  
क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या  
विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः ॥ १ ॥

dve akṣare brahmapare tvanante  
vidyāvidye nihite yatra gūḍhe |  
kṣaraṃ tvavidyā hyamṛtaṃ tu vidyā  
vidyāvidye īśate yastu so'nyaḥ || 1 ||

यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको  
विश्वानि रूपाणि योनीश्च सर्वाः ।  
ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे  
ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ॥ २ ॥

yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyeko  
viśvāni rūpāṇi yonīśca sarvāḥ |  
ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilaṃ yastamagre  
jñānairbibharti jāyamānaṃ ca paśyet || 2 ||

एकैक जालं बहुधा विकुर्व -  
न्नस्मिन् क्षेत्रे संहरत्येष देवः ।  
भूयः सृष्ट्वा पतयस्तथेशः  
सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ ३ ॥

ekaika jālaṃ bahudhā vikurva -  
nnasmin kṣetre saṃharatyeṣa devaḥ |  
bhūyaḥ sṛṣṭvā patayastatheśaḥ  
sarvādhipatyaṃ kurute mahātmā || 3 ||

सर्वा दिश ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्  
प्रकाशयन् भ्राजते यद्वनड्वान् ।  
एवं स देवो भगवान् वरेण्यो  
योनिस्वभावानधितिष्ठत्येकः ॥ ४ ॥

sarvā diśa ūrdhvamadhaśca tiryak  
prakāśayan bhrājate yadvanaḍvān |  
evaṃ sa devo bhagavān vareṇyo  
yonisvabhāvānadhitiṣṭhatyekaḥ || 4 ||

यच्च स्वभावं पचति विश्वयोनिः  
पाच्यांश्च सर्वान् परिणामयेद् यः ।  
सर्वमेतद् विश्वमधितिष्ठत्येको  
गुणांश्च सर्वान् विनियोजयेद् यः ॥ ५ ॥

yacca svabhāvaṃ pacati viśvayoniḥ  
pācyāṃśca sarvān pariṇāmayed yaḥ |  
sarvametad viśvamadhitiṣṭhatyeko  
guṇāṃśca sarvān viniyojayed yaḥ || 5 ||

तद् वेदगुह्योपनिषत्सु गूढं  
तद् ब्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिम् ।  
ये पूर्वं देवा ऋषयश्च तद् विदु -  
स्ते तन्मया अमृता वै बभूवुः ॥ ६ ॥

tad vedaguhyopaniṣatsu gūḍhaṃ  
tad brahmā vedate brahmayonim |  
ye pūrvaṃ devā ṛṣayaśca tad vidu -  
ste tanmayā amṛtā vai babhūvuḥ || 6 ||

गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता  
कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता ।  
स विश्वरूपस्त्रिगुणस्त्रिवर्त्मा  
प्राणाधिपः सञ्चरति स्वकर्मभिः ॥ ७ ॥

guṇānvayo yaḥ phalakarmakartā  
kṛtasya tasyaiva sa copabhoktā |  
sa viśvarūpastriguṇastrivartmā  
prāṇādhipaḥ sañcarati svakarmabhiḥ || 7 ||

अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः  
सङ्कल्पाहङ्कारसमन्वितो यः ।  
बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव  
आराग्रमात्रोऽप्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ८ ॥

aṅguṣṭhamātro ravitulyarūpaḥ  
saṅkalpāhaṅkārasamanvito yaḥ |  
buddherguṇenātmaguṇena caiva  
ārāgramātro'pyaparo'pi dṛṣṭaḥ || 8 ||

बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ।  
भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥ ९ ॥

bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca |  
bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate || 9 ||

नैव स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः ।  
यद्यच्छरीरमादत्ते तेने तेने स युज्यते ॥ १० ॥

naiva strī na pumāneṣa na caivāyaṃ napuṃsakaḥ |  
yadyaccharīramādatte tene tene sa yujyate || 10 ||

सङ्कल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहै -  
र्ग्रासाम्बुवृष्ट्यात्मविवृद्धिजन्म ।  
कर्मानुगान्यनुक्रमेण देही  
स्थानेषु रूपाण्यभिसम्प्रपद्यते ॥ ११ ॥

saṅkalpanasparśanadṛṣṭimohai -  
rgrāsāmbuvṛṣṭyātmavivṛddhijanma |  
karmānugānyanukrameṇa dehī  
sthāneṣu rūpāṇyabhisamprapadyate || 11 ||

स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव  
रूपाणि देही स्वगुणैर्वृणोति ।  
क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषां  
संयोगहेतुरपरोऽपि दृष्टः ॥ १२ ॥

sthūlāni sūkṣmāṇi bahūni caiva  
rūpāṇi dehī svaguṇairvṛṇoti |  
kriyāguṇairātmaguṇaiśca teṣāṃ  
saṃyogaheturaparo'pi dṛṣṭaḥ || 12 ||

अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये  
विश्वस्य स्रष्ठारमनेकरूपम् ।  
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं  
ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥

anādyanantaṃ kalilasya madhye  
viśvasya sraṣṭhāramanekarūpam |  
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ  
jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ || 13 ||

भावग्राह्यमनीडाख्यं भावाभावकरं शिवम् ।  
कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम् ॥ १४ ॥

bhāvagrāhyamanīḍākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ śivam |  
kalāsargakaraṃ devaṃ ye viduste jahustanum || 14 ||