अष्टादशोऽध्यायः

अर्जुन उवाच —

सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।  
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १ ॥

arjuna uvāca —

sannyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum |  
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana || 1 ||

श्रीभगवानुवाच —

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।  
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

śrībhagavānuvāca —

kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ sannyāsaṃ kavayo viduḥ |  
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ || 2 ||

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।  
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥

tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |  
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare || 3 ||

निश्चयं शृणु मे तत्र  
त्यागे भरतसत्तम ।  
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र  
त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥

niścayaṃ śṛṇu me tatra  
tyāge bharatasattama |  
tyāgo hi puruṣavyāghra  
trividhaḥ samprakīrtitaḥ || 4 ||

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।  
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ ॥

yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat |  
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām || 5 ||

एतान्यपि तु कर्माणि  
सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।  
कर्तव्यानीति मे पार्थ  
निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥

etānyapi tu karmāṇi  
saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |  
kartavyānīti me pārtha  
niścitaṃ matamuttamam || 6 ||

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।  
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥

niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |  
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ || 7 ||

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।  
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥

duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet |  
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet || 8 ||

कार्यमित्येव यत्कर्म  
नियतं क्रियतेऽर्जुन ।  
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव  
स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥

kāryamityeva yatkarma  
niyataṃ kriyate'rjuna |  
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva  
sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ || 9 ||

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म  
कुशले नानुषज्जते ।  
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो  
मेधावी च्छिन्नसंशयः ॥ १० ॥

na dveṣṭyakuśalaṃ karma  
kuśale nānuṣajjate |  
tyāgī sattvasamāviṣṭo  
medhāvī cchinnasaṃśayaḥ || 10 ||

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।  
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥

na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |  
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate || 11 ||

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च  
त्रिविधं कर्मणः फलम् ।  
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य  
न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥

aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca  
trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |  
bhavatyatyāgināṃ pretya  
na tu sannyāsināṃ kvacit || 12 ||

पञ्चैतानि महाबाहो  
कारणानि निबोध मे ।  
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि  
सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥

pañcaitāni mahābāho  
kāraṇāni nibodha me |  
sāṅkhye kṛtānte proktāni  
siddhaye sarvakarmaṇām || 13 ||

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।  
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |  
vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam || 14 ||

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।  
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥

śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ |  
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ || 15 ||

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।  
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥

tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |  
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ || 16 ||

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।  
हत्वापि स इमांल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ॥

yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate |  
hatvāpi sa imāṃllokānna hanti na nibadhyate || 17 ||

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।  
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥

jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |  
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṅgrahaḥ || 18 ||

ज्ञानं कर्म च कर्ता च  
त्रिधैव गुणभेदतः ।  
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने  
यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥

jñānaṃ karma ca kartā ca  
tridhaiva guṇabhedataḥ |  
procyate guṇasaṅkhyāne  
yathāvacchṛṇu tānyapi || 19 ||

सर्वभूतेषु येनैकं  
भावमव्ययमीक्षते ।  
अविभक्तं विभक्तेषु  
तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥

sarvabhūteṣu yenaikaṃ  
bhāvamavyayamīkṣate |  
avibhaktaṃ vibhakteṣu  
tajjñānaṃ viddhi sāttvikam || 20 ||

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं  
नानाभावान्पृथग्विधान् ।  
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु  
तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥

pṛthaktvena tu yajjñānaṃ  
nānābhāvānpṛthagvidhān |  
vetti sarveṣu bhūteṣu  
tajjñānaṃ viddhi rājasam || 21 ||

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।  
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam |  
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam || 22 ||

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतःकृतम् ।  
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३ ॥

niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥkṛtam |  
aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate || 23 ||

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।  
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥

yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ |  
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam || 24 ||

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।  
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥

anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam |  
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate || 25 ||

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी  
धृत्युत्साहसमन्वितः ।  
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः  
कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६ ॥

muktasaṅgo'nahaṃvādī  
dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |  
siddhyasiddhyornirvikāraḥ  
kartā sāttvika ucyate || 26 ||

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।  
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ |  
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ || 27 ||

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः  
शठो नैकृतिकोऽलसः ।  
विषादी दीर्घसूत्री च  
कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ  
śaṭho naikṛtiko'lasaḥ |  
viṣādī dīrghasūtrī ca  
kartā tāmasa ucyate || 28 ||

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।  
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu |  
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya || 29 ||

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च  
कार्याकार्ये भयाभये ।  
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति  
बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३० ॥

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca  
kāryākārye bhayābhaye |  
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti  
buddhiḥ sā pārtha sāttvikī || 30 ||

यया धर्ममधर्मं च  
कार्यं चाकार्यमेव च ।  
अयथावत्प्रजानाति  
बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ३१ ॥

yayā dharmamadharmaṃ ca  
kāryaṃ cākāryameva ca |  
ayathāvatprajānāti  
buddhiḥ sā pārtha rājasī || 31 ||

अधर्मं धर्ममिति या  
मन्यते तमसावृता ।  
सर्वार्थान्विपरीतांश्च  
बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ३२ ॥

adharmaṃ dharmamiti yā  
manyate tamasāvṛtā |  
sarvārthānviparītāṃśca  
buddhiḥ sā pārtha tāmasī || 32 ||

धृत्या यया धारयते  
मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।  
योगेनाव्यभिचारिण्या  
धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३ ॥

dhṛtyā yayā dhārayate  
manaḥprāṇendriyakriyāḥ |  
yogenāvyabhicāriṇyā  
dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī || 33 ||

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।  
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥

yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate'rjuna |  
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī || 34 ||

यया स्वप्नं भयं शोकं  
विषादं मदमेव च ।  
न विमुञ्चति दुर्मेधा  
धृतिः सा तामसी मता ॥ ३५ ॥

yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ  
viṣādaṃ madameva ca |  
na vimuñcati durmedhā  
dhṛtiḥ sā tāmasī matā || 35 ||

सुखं त्विदानीं त्रिविधं  
शृणु मे भरतर्षभ ।  
अभ्यासाद्रमते यत्र  
दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ॥

sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ  
śṛṇu me bharatarṣabha |  
abhyāsādramate yatra  
duḥkhāntaṃ ca nigacchati || 36 ||

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।  
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ ॥

yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam |  
tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam || 37 ||

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।  
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥

viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam |  
pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam || 38 ||

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।  
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥

yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ |  
nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam || 39 ||

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।  
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ |  
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ || 40 ||

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।  
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ४१ ॥

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa |  
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ || 41 ||

शमो दमस्तपः शौचं  
क्षान्तिरार्जवमेव च ।  
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं  
ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ॥

śamo damastapaḥ śaucaṃ  
kṣāntirārjavameva ca |  
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ  
brahmakarma svabhāvajam || 42 ||

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।  
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥

śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam |  
dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam || 43 ||

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।  
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥

kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam |  
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam || 44 ||

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः  
संसिद्धिं लभते नरः ।  
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं  
यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥

sve sve karmaṇyabhirataḥ  
saṃsiddhiṃ labhate naraḥ |  
svakarmanirataḥ siddhiṃ  
yathā vindati tacchṛṇu || 45 ||

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां  
येन सर्वमिदं ततम् ।  
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य  
सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥

yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ  
yena sarvamidaṃ tatam |  
svakarmaṇā tamabhyarcya  
siddhiṃ vindati mānavaḥ || 46 ||

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः  
परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।  
स्वभावनियतं कर्म  
कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४७ ॥

śreyānsvadharmo viguṇaḥ  
paradharmātsvanuṣṭhitāt |  
svabhāvaniyataṃ karma  
kurvannāpnoti kilbiṣam || 47 ||

सहजं कर्म कौन्तेय  
सदोषमपि न त्यजेत् ।  
सर्वारम्भा हि दोषेण  
धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ४८ ॥

sahajaṃ karma kaunteya  
sadoṣamapi na tyajet |  
sarvārambhā hi doṣeṇa  
dhūmenāgnirivāvṛtāḥ || 48 ||

असक्तबुद्धिः सर्वत्र  
जितात्मा विगतस्पृहः ।  
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां  
सन्न्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥

asaktabuddhiḥ sarvatra  
jitātmā vigataspṛhaḥ |  
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ  
sannyāsenādhigacchati || 49 ||

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।  
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥

siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me |  
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā || 50 ||

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो  
धृत्यात्मानं नियम्य च ।  
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा  
रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥

buddhyā viśuddhayā yukto  
dhṛtyātmānaṃ niyamya ca |  
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā  
rāgadveṣau vyudasya ca || 51 ||

विविक्तसेवी लघ्वाशी  
यतवाक्कायमानसः ।  
ध्यानयोगपरो नित्यं  
वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥

viviktasevī laghvāśī  
yatavākkāyamānasaḥ |  
dhyānayogaparo nityaṃ  
vairāgyaṃ samupāśritaḥ || 52 ||

अहङ्कारं बलं दर्पं  
कामं क्रोधं परिग्रहम् ।  
विमुच्य निर्ममः शान्तो  
ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥

ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ  
kāmaṃ krodhaṃ parigraham |  
vimucya nirmamaḥ śānto  
brahmabhūyāya kalpate || 53 ||

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा  
न शोचति न काङ्क्षति ।  
समः सर्वेषु भूतेषु  
मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४ ॥

brahmabhūtaḥ prasannātmā  
na śocati na kāṅkṣati |  
samaḥ sarveṣu bhūteṣu  
madbhaktiṃ labhate parām || 54 ||

भक्त्या मामभिजानाति  
यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।  
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा  
विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥

bhaktyā māmabhijānāti  
yāvānyaścāsmi tattvataḥ |  
tato māṃ tattvato jñātvā  
viśate tadanantaram || 55 ||

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।  
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥

sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ |  
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam || 56 ||

चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः ।  
बुद्धियोगमपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥

cetasā sarvakarmāṇi mayi sannyasya matparaḥ |  
buddhiyogamapāśritya maccittaḥ satataṃ bhava || 57 ||

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।  
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi |  
atha cettvamahaṅkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi || 58 ||

यद्यहङ्कारमाश्रित्य  
न योत्स्य इति मन्यसे ।  
मिथ्यैष व्यवसायस्ते  
प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥

yadyahaṅkāramāśritya  
na yotsya iti manyase |  
mithyaiṣa vyavasāyaste  
prakṛtistvāṃ niyokṣyati || 59 ||

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।  
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā |  
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat || 60 ||

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।  
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |  
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā || 61 ||

तमेव शरणं गच्छ  
सर्वभावेन भारत ।  
तत्प्रसादात्परां शान्तिं  
स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ॥

tameva śaraṇaṃ gaccha  
sarvabhāvena bhārata |  
tatprasādātparāṃ śāntiṃ  
sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam || 62 ||

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।  
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥

iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā |  
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru || 63 ||

सर्वगुह्यतमं भूयः  
शृणु मे परमं वचः ।  
इष्टोऽसि मे दृढमिति  
ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ॥

sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ  
śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |  
iṣṭo'si me dṛḍhamiti  
tato vakṣyāmi te hitam || 64 ||

मन्मना भव मद्भक्तो  
मद्याजी मां नमस्कुरु ।  
मामेवैष्यसि सत्यं ते  
प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥

manmanā bhava madbhakto  
madyājī māṃ namaskuru |  
māmevaiṣyasi satyaṃ te  
pratijāne priyo'si me || 65 ||

सर्वधर्मान्परित्यज्य  
मामेकं शरणं व्रज ।  
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो  
मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६६ ॥

sarvadharmānparityajya  
māmekaṃ śaraṇaṃ vraja |  
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo  
mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || 66 ||

इदं ते नातपस्काय  
नाभक्ताय कदाचन ।  
न चाशुश्रूषवे वाच्यं  
न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥

idaṃ te nātapaskāya  
nābhaktāya kadācana |  
na cāśuśrūṣave vācyaṃ  
na ca māṃ yo'bhyasūyati || 67 ||

य इमं परमं गुह्यं  
मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।  
भक्तिं मयि परां कृत्वा  
मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ॥

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ  
madbhakteṣvabhidhāsyati |  
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā  
māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ || 68 ||

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।  
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ |  
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi || 69 ||

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।  
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ |  
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ || 70 ||

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।  
सोऽपि मुक्तः शुभांल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ ७१ ॥

śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ |  
so'pi muktaḥ śubhāṃllokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām || 71 ||

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ  
त्वयैकाग्रेण चेतसा ।  
कच्चिदज्ञानसम्मोहः  
प्रणष्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥

kaccidetacchrutaṃ pārtha  
tvayaikāgreṇa cetasā |  
kaccidajñānasammohaḥ  
praṇaṣṭaste dhanañjaya || 72 ||

अर्जुन उवाच —

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा  
त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।  
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः  
करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥

arjuna uvāca —

naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā  
tvatprasādānmayācyuta |  
sthito'smi gatasandehaḥ  
kariṣye vacanaṃ tava || 73 ||

सञ्जय उवाच —

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।  
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥

sañjaya uvāca —

ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ |  
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam || 74 ||

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानिमं गुह्यतमं परम् ।  
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥

vyāsaprasādācchrutavānimaṃ guhyatamaṃ param |  
yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam || 75 ||

राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य  
संवादमिममद्भुतम् ।  
केशवार्जुनयोः पुण्यं  
हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥

rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya  
saṃvādamimamadbhutam |  
keśavārjunayoḥ puṇyaṃ  
hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ || 76 ||

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य  
रूपमत्यद्भुतं हरेः ।  
विस्मयो मे महान्राजन्  
हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७ ॥

tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya  
rūpamatyadbhutaṃ hareḥ |  
vismayo me mahānrājan  
hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ || 77 ||

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।  
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८ ॥

yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ |  
tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama || 78 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये अष्टादशोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye aṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||