षोडशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच —

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।  
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca —

abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ |  
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam || 1 ||

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।  
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ २ ॥

ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam |  
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam || 2 ||

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।  
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā |  
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata || 3 ||

दम्भो दर्पोऽतिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।  
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४ ॥

dambho darpo'timānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca |  
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm || 4 ||

दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।  
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ ॥

daivī sampadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā |  
mā śucaḥ sampadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava || 5 ||

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।  
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६ ॥

dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca |  
daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu || 6 ||

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।  
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ |  
na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate || 7 ||

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।  
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ ८ ॥

asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram |  
aparasparasambhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam || 8 ||

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।  
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ |  
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ || 9 ||

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।  
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १० ॥

kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ |  
mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ || 10 ||

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।  
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥

cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ |  
kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ || 11 ||

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।  
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥

āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ |  
īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān || 12 ||

इदमद्य मया लब्धमिदं प्राप्स्ये मनोरथम् ।  
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥

idamadya mayā labdhamidaṃ prāpsye manoratham |  
idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam || 13 ||

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।  
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥

asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi |  
īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī || 14 ||

आढ्योऽभिजनवानस्मि  
कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।  
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य  
इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥

āḍhyo'bhijanavānasmi  
ko'nyo'sti sadṛśo mayā |  
yakṣye dāsyāmi modiṣya  
ityajñānavimohitāḥ || 15 ||

अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।  
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥

anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ |  
prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau || 16 ||

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।  
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥

ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ |  
yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam || 17 ||

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।  
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥

ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ |  
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ || 18 ||

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।  
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १९ ॥

tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān |  
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu || 19 ||

आसुरीं योनिमापन्ना  
मूढा जन्मनि जन्मनि ।  
मामप्राप्यैव कौन्तेय  
ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ २० ॥

āsurīṃ yonimāpannā  
mūḍhā janmani janmani |  
māmaprāpyaiva kaunteya  
tato yāntyadhamāṃ gatim || 20 ||

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।  
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ २१ ॥

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |  
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet || 21 ||

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।  
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥

etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ |  
ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim || 22 ||

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य  
वर्तते कामकारतः ।  
न स सिद्धिमवाप्नोति  
न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ ॥

yaḥ śāstravidhimutsṛjya  
vartate kāmakārataḥ |  
na sa siddhimavāpnoti  
na sukhaṃ na parāṃ gatim || 23 ||

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते  
कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।  
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं  
कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ ॥

tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te  
kāryākāryavyavasthitau |  
jñātvā śāstravidhānoktaṃ  
karma kartumihārhasi || 24 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये षोडशोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||