चतुर्दशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच —

परं भूयः प्रवक्ष्यामि  
ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।  
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे  
परां सिद्धिमितो गताः ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca —

paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi  
jñānānāṃ jñānamuttamam |  
yajjñātvā munayaḥ sarve  
parāṃ siddhimito gatāḥ || 1 ||

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।  
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ २ ॥

idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |  
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca || 2 ||

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।  
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥

mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |  
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata || 3 ||

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।  
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ ४ ॥

sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ |  
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā || 4 ||

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।  
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |  
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam || 5 ||

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।  
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६ ॥

tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |  
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha || 6 ||

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।  
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७ ॥

rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |  
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam || 7 ||

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।  
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ८ ॥

tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |  
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata || 8 ||

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।  
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ ९ ॥

sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |  
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta || 9 ||

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।  
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १० ॥

rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |  
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā || 10 ||

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।  
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११ ॥

sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |  
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta || 11 ||

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।  
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १२ ॥

lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |  
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha || 12 ||

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।  
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १३ ॥

aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |  
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana || 13 ||

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।  
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥

yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |  
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate || 14 ||

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।  
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १५ ॥

rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |  
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate || 15 ||

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।  
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६ ॥

karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |  
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam || 16 ||

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।  
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥

sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |  
pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca || 17 ||

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था  
मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।  
जघन्यगुणवृत्तस्था  
अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ ॥

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā  
madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |  
jaghanyaguṇavṛttasthā  
adho gacchanti tāmasāḥ || 18 ||

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।  
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥

nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |  
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati || 19 ||

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।  
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥

guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |  
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute || 20 ||

अर्जुन उवाच —

कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।  
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥

arjuna uvāca —

kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |  
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate || 21 ||

श्रीभगवानुवाच —

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।  
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥

śrībhagavānuvāca —

prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |  
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati || 22 ||

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।  
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥

udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |  
guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate || 23 ||

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।  
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥

samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |  
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ || 24 ||

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।  
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥

mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |  
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate || 25 ||

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।  
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥

māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |  
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate || 26 ||

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।  
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥

brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |  
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca || 27 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye caturdaśo'dhyāyaḥ ||