प्रथमः खण्डः

तदेतत्सत्यं यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।  
तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ १ ॥

tadetatsatyaṃ yathā sudīptātpāvakādvisphuliṅgāḥ sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ |  
tathākṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ prajāyante tatra caivāpiyanti || 1 ||

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।  
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥

divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyajaḥ |  
aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ || 2 ||

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।  
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥

etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca |  
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī || 3 ||

अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः ।  
वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४
॥

agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ |  
vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || 4
||

तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।  
पुमान्रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात्सम्प्रसूताः ॥ ५ ॥

tasmādagniḥ samidho yasya sūryaḥ somātparjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām |  
pumānretaḥ siñcati yoṣitāyāṃ bahvīḥ prajāḥ puruṣātsamprasūtāḥ || 5 ||

तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च ।  
संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ ६ ॥

tasmādṛcaḥ sāma yajūṃṣi dīkṣā yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca |  
saṃvatsaraśca yajamānaśca lokāḥ somo yatra pavate yatra sūryaḥ || 6 ||

तस्माच्च देवा बहुधा सम्प्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।  
प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ ७ ॥

tasmācca devā bahudhā samprasūtāḥ sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi |  
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca śraddhā satyaṃ brahmacaryaṃ vidhiśca || 7 ||

सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः ।  
सप्तेमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८ ॥

sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmātsaptārciṣaḥ samidhaḥ sapta homāḥ |  
sapteme lokā yeṣu caranti prāṇā guhāśayā nihitāḥ sapta sapta || 8 ||

अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः ।  
अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥

ataḥ samudrā girayaśca sarve'smātsyandante sindhavaḥ sarvarūpāḥ |  
ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā || 9 ||

पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।  
एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥ १० ॥

puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma tapo brahma parāmṛtam |  
etadyo veda nihitaṃ guhāyāṃ so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya || 10 ||

इति द्वितीयमुण्डके प्रथमखण्डशभाष्यम् ॥

iti dvitīyamuṇḍake prathamakhaṇḍaśabhāṣyam ||