अद्वैतप्रकरणम्

उपासनाश्रितो धर्मो जाते ब्रह्मणि वर्तते ।  
प्रागुत्पत्तेरजं सर्वं तेनासौ कृपणः स्मृतः ॥ १ ॥

upāsanāśrito dharmo jāte brahmaṇi vartate |  
prāgutpatterajaṃ sarvaṃ tenāsau kṛpaṇaḥ smṛtaḥ || 1 ||

अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतां गतम् ।  
यथा न जायते किञ्चिज्जायमानं समन्ततः ॥ २ ॥

ato vakṣyāmyakārpaṇyamajāti samatāṃ gatam |  
yathā na jāyate kiñcijjāyamānaṃ samantataḥ || 2 ||

आत्मा ह्याकाशवज्जीवैर्घटाकाशैरिवोदितः ।  
घटादिवच्च सङ्घातैर्जातावेतन्निदर्शनम् ॥ ३ ॥

ātmā hyākāśavajjīvairghaṭākāśairivoditaḥ |  
ghaṭādivacca saṅghātairjātāvetannidarśanam || 3 ||

घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा ।  
आकाशे सम्प्रलीयन्ते तद्वज्जीवा इहात्मनि ॥ ४ ॥

ghaṭādiṣu pralīneṣu ghaṭākāśādayo yathā |  
ākāśe sampralīyante tadvajjīvā ihātmani || 4 ||

यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते ।  
न सर्वे सम्प्रयुज्यन्ते तद्वज्जीवाः सुखादिभिः ॥ ५ ॥

yathaikasminghaṭākāśe rajodhūmādibhiryute |  
na sarve samprayujyante tadvajjīvāḥ sukhādibhiḥ || 5 ||

रूपकार्यसमाख्याश्च भिद्यन्ते तत्र तत्र वै ।  
आकाशस्य न भेदोऽस्ति तद्वज्जीवेषु निर्णयः ॥ ६ ॥

rūpakāryasamākhyāśca bhidyante tatra tatra vai |  
ākāśasya na bhedo'sti tadvajjīveṣu nirṇayaḥ || 6 ||

नाकाशस्य घटाकाशो विकारावयवौ यथा ।  
नैवात्मनः सदा जीवो विकारावयवौ तथा ॥ ७ ॥

nākāśasya ghaṭākāśo vikārāvayavau yathā |  
naivātmanaḥ sadā jīvo vikārāvayavau tathā || 7 ||

यथा भवति बालानां गगनं मलिनं मलैः ।  
तथा भवत्यबुद्धानामात्मापि मलिनो मलैः ॥ ८ ॥

yathā bhavati bālānāṃ gaganaṃ malinaṃ malaiḥ |  
tathā bhavatyabuddhānāmātmāpi malino malaiḥ || 8 ||

मरणे सम्भवे चैव गत्यागमनयोरपि ।  
स्थितौ सर्वशरीरेषु चाकाशेनाविलक्षणः ॥ ९ ॥

maraṇe sambhave caiva gatyāgamanayorapi |  
sthitau sarvaśarīreṣu cākāśenāvilakṣaṇaḥ || 9 ||

सङ्घाताः स्वप्नवत्सर्व आत्ममायाविसर्जिताः ।  
आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिर्हि विद्यते ॥ १० ॥

saṅghātāḥ svapnavatsarva ātmamāyāvisarjitāḥ |  
ādhikye sarvasāmye vā nopapattirhi vidyate || 10 ||

रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास्तैत्तिरीयके ।  
तेषामात्मा परो जीवः खं यथा सम्प्रकाशितः ॥ ११ ॥

rasādayo hi ye kośā vyākhyātāstaittirīyake |  
teṣāmātmā paro jīvaḥ khaṃ yathā samprakāśitaḥ || 11 ||

द्वयोर्द्वयोर्मधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् ।  
पृथिव्यामुदरे चैव यथाकाशः प्रकाशितः ॥ १२ ॥

dvayordvayormadhujñāne paraṃ brahma prakāśitam |  
pṛthivyāmudare caiva yathākāśaḥ prakāśitaḥ || 12 ||

जीवात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते ।  
नानात्वं निन्द्यते यच्च तदेवं हि समञ्जसम् ॥ १३ ॥

jīvātmanorananyatvamabhedena praśasyate |  
nānātvaṃ nindyate yacca tadevaṃ hi samañjasam || 13 ||

जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्प्रागुत्पत्तेः प्रकीर्तितम् ।  
भविष्यद्वृत्त्या गौणं तन्मुख्यत्वं हि न युज्यते ॥ १४ ॥

jīvātmanoḥ pṛthaktvaṃ yatprāgutpatteḥ prakīrtitam |  
bhaviṣyadvṛttyā gauṇaṃ tanmukhyatvaṃ hi na yujyate || 14 ||

मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः सृष्टिर्या चोदितान्यथा ।  
उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन ॥ १५ ॥

mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭiryā coditānyathā |  
upāyaḥ so'vatārāya nāsti bhedaḥ kathañcana || 15 ||

आश्रमास्त्रिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः ।  
उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया ॥ १६ ॥

āśramāstrividhā hīnamadhyamotkṛṣṭadṛṣṭayaḥ |  
upāsanopadiṣṭeyaṃ tadarthamanukampayā || 16 ||

स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता दृढम् ।  
परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ १७ ॥

svasiddhāntavyavasthāsu dvaitino niścitā dṛḍham |  
parasparaṃ virudhyante tairayaṃ na virudhyate || 17 ||

अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भेद उच्यते ।  
तेषामुभयथा द्वैतं तेनायं न विरुध्यते ॥ १८ ॥

advaitaṃ paramārtho hi dvaitaṃ tadbheda ucyate |  
teṣāmubhayathā dvaitaṃ tenāyaṃ na virudhyate || 18 ||

मायया भिद्यते ह्येतन्नान्यथाजं कथञ्चन ।  
तत्त्वतो भिद्यमाने हि मर्त्यताममृतं व्रजेत् ॥ १९ ॥

māyayā bhidyate hyetannānyathājaṃ kathañcana |  
tattvato bhidyamāne hi martyatāmamṛtaṃ vrajet || 19 ||

अजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः ।  
अजातो ह्यमृतो भावो मर्त्यतां कथमेष्यति ॥ २० ॥

ajātasyaiva bhāvasya jātimicchanti vādinaḥ |  
ajāto hyamṛto bhāvo martyatāṃ kathameṣyati || 20 ||

न भवत्यमृतं मर्त्यं न मर्त्यममृतं तथा ।  
प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिद्भविष्यति ॥ २१ ॥

na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |  
prakṛteranyathābhāvo na kathañcidbhaviṣyati || 21 ||

स्वभावेनामृतो यस्य भावो गच्छति मर्त्यताम् ।  
कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥ २२ ॥

svabhāvenāmṛto yasya bhāvo gacchati martyatām |  
kṛtakenāmṛtastasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ || 22 ||

भूततोऽभूततो वापि सृज्यमाने समा श्रुतिः ।  
निश्चितं युक्तियुक्तं च यत्तद्भवति नेतरत् ॥ २३ ॥

bhūtato'bhūtato vāpi sṛjyamāne samā śrutiḥ |  
niścitaṃ yuktiyuktaṃ ca yattadbhavati netarat || 23 ||

नेह नानेति चाम्नायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि ।  
अजायमानो बहुधा जायते मायया तु सः ॥ २४ ॥

neha nāneti cāmnāyādindro māyābhirityapi |  
ajāyamāno bahudhā jāyate māyayā tu saḥ || 24 ||

सम्भूतेरपवादाच्च सम्भवः प्रतिषिध्यते ।  
को न्वेनं जनयेदिति कारणं प्रतिषिध्यते ॥ २५ ॥

sambhūterapavādācca sambhavaḥ pratiṣidhyate |  
ko nvenaṃ janayediti kāraṇaṃ pratiṣidhyate || 25 ||

स एष नेति नेतीति व्याख्यातं निह्नुते यतः ।  
सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाजं प्रकाशते ॥ २६ ॥

sa eṣa neti netīti vyākhyātaṃ nihnute yataḥ |  
sarvamagrāhyabhāvena hetunājaṃ prakāśate || 26 ||

सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः ।  
तत्त्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायते ॥ २७ ॥

sato hi māyayā janma yujyate na tu tattvataḥ |  
tattvato jāyate yasya jātaṃ tasya hi jāyate || 27 ||

असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते ।  
वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वापि जायते ॥ २८ ॥

asato māyayā janma tattvato naiva yujyate |  
vandhyāputro na tattvena māyayā vāpi jāyate || 28 ||

यथा स्वप्ने द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः ।  
तथा जाग्रद्द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः ॥ २९ ॥

yathā svapne dvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ |  
tathā jāgraddvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ || 29 ||

अद्वयं च द्वयाभासं मनः स्वप्ने न संशयः ।  
अद्वयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन्न संशयः ॥ ३० ॥

advayaṃ ca dvayābhāsaṃ manaḥ svapne na saṃśayaḥ |  
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 30 ||

मनोदृश्यमिदं द्वैतं यत्किञ्चित्सचराचरम् ।  
मनसो ह्यमनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते ॥ ३१ ॥

manodṛśyamidaṃ dvaitaṃ yatkiñcitsacarācaram |  
manaso hyamanībhāve dvaitaṃ naivopalabhyate || 31 ||

आत्मसत्यानुबोधेन न सङ्कल्पयते यदा ।  
अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहम् ॥ ३२ ॥

ātmasatyānubodhena na saṅkalpayate yadā |  
amanastāṃ tadā yāti grāhyābhāve tadagraham || 32 ||

अकल्पकमजं ज्ञानं ज्ञेयाभिन्नं प्रचक्षते ।  
ब्रह्म ज्ञेयमजं नित्यमजेनाजं विबुध्यते ॥ ३३ ॥

akalpakamajaṃ jñānaṃ jñeyābhinnaṃ pracakṣate |  
brahma jñeyamajaṃ nityamajenājaṃ vibudhyate || 33 ||

निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः ।  
प्रचारः स तु विज्ञेयः सुषुप्तेऽन्यो न तत्समः ॥ ३४ ॥

nigṛhītasya manaso nirvikalpasya dhīmataḥ |  
pracāraḥ sa tu vijñeyaḥ suṣupte'nyo na tatsamaḥ || 34 ||

लीयते हि सुषुप्तौ तन्निगृहीतं न लीयते ।  
तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥ ३५ ॥

līyate hi suṣuptau tannigṛhītaṃ na līyate |  
tadeva nirbhayaṃ brahma jñānālokaṃ samantataḥ || 35 ||

अजमनिद्रमस्वप्नमनामकमरूपकम् ।  
सकृद्विभातं सर्वज्ञं नोपचारः कथञ्चन ॥ ३६ ॥

ajamanidramasvapnamanāmakamarūpakam |  
sakṛdvibhātaṃ sarvajñaṃ nopacāraḥ kathañcana || 36 ||

सर्वाभिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः ।  
सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिः समाधिरचलोऽभयः ॥ ३७ ॥

sarvābhilāpavigataḥ sarvacintāsamutthitaḥ |  
supraśāntaḥ sakṛjjyotiḥ samādhiracalo'bhayaḥ || 37 ||

ग्रहो न तत्र नोत्सर्गश्चिन्ता यत्र न विद्यते ।  
आत्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥ ३८ ॥

graho na tatra notsargaścintā yatra na vidyate |  
ātmasaṃsthaṃ tadā jñānamajāti samatāṃ gatam || 38 ||

अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दर्शः सर्वयोगिणाम् ।  
योगिनो बिभ्यति ह्यस्मादभये भयदर्शिनः ॥ ३९ ॥

asparśayogo vai nāma durdarśaḥ sarvayogiṇām |  
yogino bibhyati hyasmādabhaye bhayadarśinaḥ || 39 ||

मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वयोगिणाम् ।  
दुःखक्षयः प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च ॥ ४० ॥

manaso nigrahāyattamabhayaṃ sarvayogiṇām |  
duḥkhakṣayaḥ prabodhaścāpyakṣayā śāntireva ca || 40 ||

उत्सेक उदधेर्यद्वत्कुशाग्रेणैकबिन्दुना ।  
मनसो निग्रहस्तद्वद्भवेदपरिखेदतः ॥ ४१ ॥

utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā |  
manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ || 41 ||

उपायेन निगृह्णीयाद्विक्षिप्तं कामभोगयोः ।  
सुप्रसन्नं लये चैव यथा कामो लयस्तथा ॥ ४२ ॥

upāyena nigṛhṇīyādvikṣiptaṃ kāmabhogayoḥ |  
suprasannaṃ laye caiva yathā kāmo layastathā || 42 ||

दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगान्निवर्तयेत् ।  
अजं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥ ४३ ॥

duḥkhaṃ sarvamanusmṛtya kāmabhogānnivartayet |  
ajaṃ sarvamanusmṛtya jātaṃ naiva tu paśyati || 43 ||

लये सम्बोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः ।  
सकषायं विजानीयात्समप्राप्तं न चालयेत् ॥ ४४ ॥

laye sambodhayeccittaṃ vikṣiptaṃ śamayetpunaḥ |  
sakaṣāyaṃ vijānīyātsamaprāptaṃ na cālayet || 44 ||

नास्वादयेत्सुखं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् ।  
निश्चलं निश्चरच्चित्तमेकीकुर्यात्प्रयत्नतः ॥ ४५ ॥

nāsvādayetsukhaṃ tatra niḥsaṅgaḥ prajñayā bhavet |  
niścalaṃ niścaraccittamekīkuryātprayatnataḥ || 45 ||

यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः ।  
अनिङ्गनमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा ॥ ४६ ॥

yadā na līyate cittaṃ na ca vikṣipyate punaḥ |  
aniṅganamanābhāsaṃ niṣpannaṃ brahma tattadā || 46 ||

अजमजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञं परिचक्षते ॥ ४७ ॥

ajamajena jñeyena sarvajñaṃ paricakṣate || 47 ||

न कश्चिज्जायते जीवः सम्भवोऽस्य न विद्यते ।  
एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन्न जायते ॥ ४८ ॥

na kaścijjāyate jīvaḥ sambhavo'sya na vidyate |  
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiñcinna jāyate || 48 ||

इति तृतीयमद्वैतप्रकरणं सम्पूर्णम् ॥

iti tṛtīyamadvaitaprakaraṇaṃ sampūrṇam ||