द्वितीया वल्ली

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषꣳ सिनीतः ।  
तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥

anyacchreyo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣam̐ sinītaḥ |  
tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte || 1 ||

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।  
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ २ ॥

śreyaśca preyaśca manuṣyametastau samparītya vivinakti dhīraḥ |  
śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemādvṛṇīte || 2 ||

स त्वं प्रियान्प्रियरूपाꣳश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।  
नैताꣳ सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥

sa tvaṃ priyānpriyarūpām̐śca kāmānabhidhyāyannaciketo'tyasrākṣīḥ |  
naitām̐ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ || 3 ||

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।  
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ ४ ॥

dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā |  
vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo'lolupanta || 4 ||

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।  
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ५ ॥

avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ |  
dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ || 5 ||

न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।  
अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥

na sāṃparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham |  
ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me || 6 ||

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।  
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥

śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ |  
āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ || 7 ||

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।  
अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान्ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ ८ ॥

na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ |  
ananyaprokte gatiratra nāsti aṇīyānhyatarkyamaṇupramāṇāt || 8 ||

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।  
यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥

naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktā'nyenaiva sujñānāya preṣṭha |  
yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi tvādṛṅ no bhūyānnaciketaḥ praṣṭā || 9 ||

जानाम्यहꣳ शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।  
ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥

jānāmyaham̐ śevadhirityanityaṃ na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat |  
tato mayā nāciketaścito'gniranityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam || 10 ||

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरनन्त्यमभयस्य पारम् ।  
स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११ ॥

kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ kratoranantyamabhayasya pāram |  
stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ || 11 ||

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।  
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १२ ॥

taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam |  
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti || 12 ||

एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।  
स मोदते मोदनीयꣳ हि लब्ध्वा विवृतꣳ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥

etacchrutvā saṃparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya |  
sa modate modanīyam̐ hi labdhvā vivṛtam̐ sadma naciketasaṃ manye || 13 ||

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।  
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥

anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt |  
anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada || 14 ||

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपाꣳसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।  
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदꣳ सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५ ॥

sarve vedā yatpadamāmananti tapām̐si sarvāṇi ca yadvadanti |  
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padam̐ saṅgraheṇa bravīmyomityetat || 15 ||

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।  
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६ ॥

etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param |  
etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat || 16 ||

एतदालम्बनꣳ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।  
एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥

etadālambanam̐ śreṣṭhametadālambanaṃ param |  
etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate || 17 ||

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।  
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८ ॥

na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit |  
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre || 18 ||

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुꣳ हतश्चेन्मन्यते हतम् ।  
उभौ तौ न विजानीतो नायꣳ हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥

hantā cenmanyate hantum̐ hataścenmanyate hatam |  
ubhau tau na vijānīto nāyam̐ hanti na hanyate || 19 ||

अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।  
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā'sya jantornihito guhāyām |  
tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ || 20 ||

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।  
कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥

āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ |  
kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati || 21 ||

अशरीरꣳ शरीरेषु अनवस्थेष्ववस्थितम् ।  
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥

aśarīram̐ śarīreṣu anavastheṣvavasthitam |  
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati || 22 ||

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।  
यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳस्वाम् ॥ २३ ॥

nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena |  
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūm̐svām || 23 ||

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।  
नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४ ॥

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ |  
nāśāntamānaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt || 24 ||

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।  
मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥

yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ |  
mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ || 25 ||